TDYI "3 HUQUQ" fakulteti

Ilm pulga sotiladimi?

AkoshA — Thu, 06 Jun 2013 15:00:10 GMT

      Xo‘sh, biz ilm deganda nimani tushunamiz? Ma’lumki, dunyo boshidan oyog‘igacha — jumboq. Ana o‘sha jumboqlar eshigiga tushadigan kalit ilmdir. Bu kalitga ega bo‘lmoq uchun esa odam bir qadar poklanmog‘i joiz. Mabodo, ilm ishiga pul aralashsa, mazkur holatning o‘zi zalolat botqog‘i tomon yetaklamog‘i bor gap. Zalolat inson bolasini o‘zligidan mosuvo qiladi. Mamlakat inqiroz jari yoqasiga yaqinlashadi. Alhol, elu yurt taqdirini olimlar belgilaydilar. Hadisi sharifda, olimlar payg‘ambarlarning vorisidir, deb bejizga aytilmagan. Ilm kishilari mol-dunyoga mayl qo‘ydimi, shu asnoda o‘z vazifalarining teskarisini bajara boshlaydilar. Ya’ni xalqni gumrohlik sari yetaklashadi.

   "Jahon adabiyoti” taxlamlarini varaqlab o‘tirib, "Ko‘lankadagi Rossiya” (2003 yil, 5-6-son) sarlavhali maqolaga ko‘zim tushib qoldi. Maqolada quyidagi gaplar diqqatimni tortdi: "Agar institutlarning o‘qituvchilariga maosh to‘lanmasa ham hechqisi yo‘q — ular, baribir, ishga qatnayveradilar, chunki ularning ta’magirlik va poraxo‘rlik bilan topadigan mablag‘larining manbai bitmas-tuganmasdir. Shuni ham aytib qo‘yayki, mening tanqidiy mulohazalarim, birinchi navbatda gumanitar fakultetlarga taalluqli. Texnikaviy va boshqa fakultetlarda vaziyat o‘zgacha bo‘lishi ham mumkin, lekin bu o‘zgachalik ko‘lankadagi o‘qituvchilik faoliyatining ko‘lamiga aloqador bo‘ladi, xolos”.

Ozod Obid tarjimasida e’lon qilingan mazkur maqolada poraxo‘rlik, ta’magirlik sistemasining "qurilishi”, ish jarayoni asosli dalillar vositasida fosh etiladi: "...Hozir abiturientlarning ota-onalari repetitorlarga shunchaki mashg‘ulot o‘tagani uchun emas, oliy o‘quv yurtiga kirishga kafolati uchun haq to‘lashga tayyorlar. Ayni ana shu kafolat pulga arziydi. (Ba’zi bir o‘quv yurtlarida repetitorlik uchun alohida pul olishadi, institutga kirish uchun alohida olishadi, chunki bu repetitor kirish imtihonlari tarkibiga kirmay qolishi (mumkin), bunday hollarda repetitor hamkasabalari bilan bo‘lishishga majbur bo‘ladi). Amalda har bir fakultetda "faol” o‘qituvchilarga institutga olib kirishi lozim bo‘lgan abiturientlarning miqdori avvaldan belgilab qo‘yiladi...”

   Demak, bu hali poraxo‘rlikka asoslangan mashina g‘ildiragining ilk siljishi ekan. Undan so‘ng esa "... har qaysi sessiya davrida sovg‘a-salomlar tuhfa etish jarayoni boshlanadi. Buning natijasida davlatning ta’lim tizimida uchiga chiqqan poraxo‘r va bu jinoyat uchun deyarli jazolanmaydigan o‘qituvchilar guruhi paydo bo‘ladi, oqibatda ikki pulga qimmat mutaxassis yoshlar yuzaga keladi. Bunday yoshlar ko‘lankadagi iqtisodiyot bobida birinchi saboqlarni oliy o‘quv yurtida oladi”.
Yuqoridagi iqtiboslarni bejizga keltirmadik. Boisi, bu qabildagi "ko‘lankadagi tadbirkorlik” faqatgina Rossiya oliy ta’lim tizimiga xos emas, balki ayni vaqtda sobiq ittifoqdosh respublikalarning aksariyati aynan o‘sha illatni boshdan kechirayotir.
   Tarixdan ma’lum — jadidlar jamiyatdagi islohotlarni zamonaviy usuldagi maktab va oliy ta’lim tizimidan boshlaganlar. Iqtidorli bolalar tanlab olinib, homiylik asosida xorijiy mamlakatlarga o‘qishga yuborilgan. Gohida ularni mahalliy boylar pul bilan ta’minlab turishgan ham. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad mamlakat obodligi edi. Ha, aynan ilm vositasida mamlakat gullab-yashnaydi. Chunki hamma narsani kadrlar hal qiladi. Kadrlarni esa oliy o‘quv yurtlari yetishtirib beradi.
Rossiya oliy ta’lim tizimi nuqsonlariyu, xorijiy mamlakatlardagi ilg‘or yutuqlarni chekkaga surib qo‘yib, o‘zimizdagi manzaralarga bir qur nazar tashlaylik. So‘z avvalida misol keltirmoqchiman. O‘z sohasining professori, taniqli iqtisodchi olim bilan anchadan beri tanishman. U kishi san’at, adabiyot shaydosi. Shu boisdan tez-tez muloqotga kirishib turamiz. O‘sha inson hojatbarorligi bilan ham tanilgan. Birov nimanidir iltimos qilsa, yo‘q deya olmaydi. Kunlardan bir kun yo‘l-yo‘lakay falon institutga kirib o‘tadigan bo‘ldik.
— Yaqinda Xorazmga borib keldim, — dedi u, falonchi (vohada ancha taniqli odam — mual.) qattiq iltimos qilib yubordi. O‘g‘li sessiya imtihonlarini topshira olmabdi — yordam kerak ekan...
Iqtisodchi akamiz umr bo‘yi halol yashab kelayotgan odam. Birovdan bir so‘m ta’ma qilganini eslolmayman. Lekin ichkilikka sal ishtiyoqmand — qizishib olgach, bahsu munozaraga kirishib ketadi. Iltimos qilgan boyvachcha nari borsa quyib bergandir... Xullas, ikkovimiz institut sari yo‘l oldik.
Har xil talabalarni ko‘rganmiz. Lekin... institut eshigi yonida o‘ziga bino qo‘yib, bashang kiyingan talabalarga ko‘z tushgach, masala mohiyatiga yetganday bo‘ldim. To‘g‘ri, ularning orasida ilmga ishtiyoqmandlari ham bordir. Ammo takabburona qadam tashlashlar talabaning kimligini fosh etib turganday go‘yo...
Ancha domlalar hojatbaror akamizning shogirdlari ekan. Quyuq salom-alikdan so‘ng maqsadga ko‘childi.
— Bahosini qo‘yib beraman, — deydi domla peshonasi tirishib. — Bir-ikkita darsga qatnashsin axir?! Mashg‘ulotlarga umuman kelmaydi. Qaerda yallo qilib yurishini xudo biladi?!
Ikkovlon o‘sha boyvachchaning o‘g‘lini izlab ketdik. Otasi poytaxtdan shinamgina uy sotib olib bergan ekan. Yonida onasi parvona. Kamtaringina juvon. O‘g‘il esa uyali telefonni qo‘ldan qo‘ymaydi. Hech kim bilan gaplashgisi yo‘q.
— Domlalaringni taniysanmi o‘zing, — dedi hojatbarorning jahli chiqib. O‘g‘il "yo‘q, tanimayman” dedi. Qarang, rostdan ham mashg‘ulotlarga qatnashmas ekan. Domlalar umuman darsda ishtirok etmaydigan talabaga baho qo‘yishdan og‘rinadi-da, axir?
Ilmga mehri yo‘q uning. Pul bor, mol-dunyo bisyor. Erkatoylik shu darajadaki, bobosi tengi odamni, taniqli olimni nazariga ham ilmayapti. Bu o‘z navbatida o‘sha boyvachcha shaxsiyatining inqirozi emasmikan?
Yaqinda bir maqola o‘qidim. AQShga safar qilib kelgan telejurnalist ummon orti davlatlaridagi oliy o‘quv yurti haqida mulohaza yuritibdi. O‘sha o‘quv yurti xususiy ekan. Ya’ni bir milliarderniki. Xotini mazkur oliygohda o‘qituvchi bo‘lib ishlarkan. Ularning yakka-yu yolg‘iz o‘g‘li xuddi ana shu universitetga uch yildan beri hujjat topshirib, kirolmayotgan ekan. Qarang, ota bir og‘iz gapirsa — hamma ish hal bo‘ladi-qo‘yadi. Biroq ota kirish imtihonlariga aralashmagan. O‘zbek jurnalisti buning boisini so‘raydi. "Mening shaxsiy manfaatimdan Amerika manfaati ustunroq” deya javob qaytaradi milliarder ota.
Yana bir misol. "O‘qituvchi” nashriyotida Doimo Rahmonbekova degan musavvir xizmat qilgan. 1989 yilda u turmush o‘rtog‘i bilan birga — uyam rassom — Parijga yo‘l oladi. Dastavval iqtisodiy jihatdan birmuncha qiynalishadi. So‘ng shaxsiy ko‘rgazmasini ko‘rgan frantsuz boylaridan biri san’atiga oshufta bo‘lib qoladi va ularga homiylik qila boshlaydi. O‘sha boyvachchaning besh farzandi bor ekan-u, bolalariga parvo qilmaskan. Farzandlari norozi qiyofada ota huzuriga kirishibdi. "Men bu boyliklarni o‘zim ter to‘kib topganman. Sizlarga bir tsent ham bermayman. O‘zlaringiz mehnat qilinglar. Lekin talantli kishilarni rag‘batlantiraman. Talantli odamlarga albatta homiylik qilmoq joiz. Negaki, talantni ro‘yobga chiqarish nafaqat bir millatga, butun bashariyatga foyda keltiradi”, debdi ota.
Tabiiyki, bolalar avvaliga biroz ranjishgan. Keyin esa pul topish yo‘lini izlab ketganlar. Va nihoyat otaning naqadar haqligi isbotini topgan: uyli-joyli bo‘lishgach, farzandlar otaga minnatdorchilik bildirishadi. Mabodo ota bolalarini moddiy jihatdan to‘la ta’minlab qo‘yganida edi o‘sha yoshlar pulning qadriga yetishmasdi, yetuk shaxs sifatida shakllanmas edi. Mana sizga turmush falsafasi!
Bizda qanaqa? Farzandni boqishdan tortib, o‘qishigacha, uyli-joyli qilishgacha ota-ona gardanida. Bola aqlini taniganidan keyin ota-onasini shu ishga majbur, deb o‘ylaydi va unda yashash uchun kurash salohiyati shakllanmay qolaveradi.
Yuqorida zikr etilgan frantsuz milliarderi haqidagi hikoyani menga Doimoning onasi, taniqli pedagog olima Qumri Abdullaeva hikoya qilib bergan edi. "Qizimizga homiylik qilgan odam rafiqasi bilan Toshkentga keldi. Minnatdorchilik tariqasida uyimizga taklif qilgandik — bunaqa narsalarga e’tibor qilmas ekanlar. Mehmonxonada turishdi. Tinmay sayohat qildilar — hatto Orol bo‘ylarigacha”, — deydi opa. Frantsuzlarning hayot tarzi shunday: ular Aql va Vaqtning qadriga yetishadi.
Ilm bilan pul aralashdimi, bu millat inqirozining bir nishonasi. Qush uyasida ko‘rganini qiladi, deydilar. Bolalik davrlarimizda o‘qituvchilarning non yeyishini tasavvur etolmas edik. Nazdimizda o‘qituvchi farishta edi. Ana shuning uchun ham ideal inson sifatida o‘qituvchini tanlaganmiz. Ma’lum darajadagi haqiqatparvarligimiz shu ideal xosiyatidandir.
Bugungi kunda ham shundaymikan? Goho ochiqchasiga ta’magirlik qilayotgan muallimlar haqida eshitamiz. Biz o‘qigan paytlarda ba’zi o‘qituvchilar hatto bayram arafasida yozgan otkritkalarimizni ham qaytarib berishardi. "Buning o‘rniga daftar ol, o‘chirg‘ich, qalam ol — o‘zing uchun ishlat”, deya koyishardi. Hozir-chi? Remont uchun — pul. Parda uchun — pul. Supurgi uchun, gul uchun — pul. Ziyofatlar uchun... Muallimlarga esa alohida sovg‘a-salom... Axir, bunaqa alfozda jajji farzandlarimiz idrokida "hamma narsani pul hal qilarkan-da”, degan tushuncha muhrlanib qolmaydimi?
Oliy o‘quv yurtlarining ba’zilarida esa ta’magirlik urf tusini olgan. Ayniqsa, sessiya imtihonlari mahalida ayrim domlalarning ko‘zida nafs uchqunlari yolqinlanadi. Bir hamkasbimiz hikoya qiladi: "falon institutda ona va qiz talabalarga saboq berarkan. Imtihonni qizi oladigan bo‘libdi. Qo‘lida uyali telefon. Sovg‘a-salom ochiqchasiga... Qiz onasiga sim qoqarmish: "Aya, bir student kofeynik obkepti, bahosini qo‘yaveraymi?” Ona "kofeynik uyda tiqilib yotibdi. Boshqa narsa opkesin. Bahosini qo‘yma!” — dermish”.
Afsuski, bu gap latifa emas. Yana bir o‘quv yurtida esa imtihon pul bilan narxlanarkan. Talabalardan biri "Men sinovga yaxshi tayyorlanganman. Menam pul berishim kerakmi?” desa domlasi "senga l’gota bor — sal kamroq to‘laysan”, dermish. Buni ham to‘qib chiqarishmagan, albatta.
Sal "insofliroq” domlalar esa ta’magirlikning niqoblangan shaklini o‘ylab topishibdi. Avval talabani imtihondan yiqitisharkan. So‘ng esa "repetitor yollab, tayyorlansang bo‘lmaydimi?” deyisharkan. Talaba "Kimni yollasam ekan, domla?” desa o‘zini taklif etishadi. Qarabsizki, ta’magirlik mutlaqo sezilmaydi. Domla repetitor sifatida pul olaveradi-da!
Yana bir toifasi imtihon-sinovlar oldidan talabalarga kitob tarqatishadi. O‘zinikini yoki biror tanishining kitobini. Talabalar o‘sha kitoblarni domla belgilagan narxda sotib olishga majbur. Ko‘nishmasa imtihondan "qulashadi”.
O‘zingiz tasavvur qilib ko‘ring: talaba kontrakt pulini to‘laydimi, domla cho‘ntagini to‘ldirishga harakat qiladimi... bundan tashqari tirikchilik, ijara haqi, degan gaplar ham bor. Sho‘ring qurg‘ur talaba bu ehtiyojlarni qondirish uchun pulni qaydan topadi?!
   Ilmning shu tariqa pulga chaqilgani yomon. Bir jihatdan talabalar kitob o‘qishga o‘zlarida majburiyat sezishmaydi. Pul bo‘lsa bas-da! Ikkinchidan esa domlalar malakasini oshirib borish, talabaga ilm berish mas’uliyatidan mosuvo bo‘ladi. Oxir-oqibatda ma’naviyatga xuddi shu oliy o‘quv yurti ostonasidan darz yetadi.
Xo‘sh ilm sohasidagi poraxo‘rliklarni yo‘qotmoq uchun nima qilmoq kerak? Ma’lumki, Istiqloldan so‘nggi vaqtlarda oliy ta’lim tizimida bir qancha islohotlar o‘tkazildi. Test sinov shakli shularning eng asosiysidir. Binobarin, tizimning o‘zgarishi ayrim nafsi hakalak otgan domlalarning "qora tadbirkorligi”ga uzil-kesil nuqta qo‘ymog‘i darkor edi. Shunday bo‘ldi ham. Ammo... boyvachcha ota-onalar hamon eski davr aqidasi bilan yashamoqdalar. Ularning nazdida — hamma narsaning yo‘li bor. O‘ziga ishonib bolalarini institut sari yo‘llamoqdalarki, farzand qobiliyatiyu iqtidori bilan ularning tariqcha ishi yo‘q. Bu holga e’tiroz bildiruvchi farzand kamdan-kam topiladi. Agar talaba ilmga chanqoq bo‘lsa, o‘z ustida muntazam ravishda ishlab borsa, domla ta’magirlik qilishga botinolmaydi. Hatto talabani hurmat qilishga majbur bo‘ladi ham. Aslida loqaydligu beparvolikning ochiq-oydin namoyon bo‘lishi talabalarga nisbatan hurmatsizlikdir.
Shu o‘rinda misol keltirmoqchiman. Dorilfununda tahsil ko‘rgan chog‘larimizda bir professor bizga saboq berardi. Kattakon portfelini ko‘tarib kelardi-da, mushtiga yo‘talib, mavzuga umuman aloqasi yo‘q gaplardan og‘iz ochardi. Masalan, otasining obkomda ishlagani, talabaligida ertalabki nonushtaga qanday ovqat tayyorlagani haqida... Chidab tinglardik. Shu yo‘sinda fursat o‘taverdi. Oxir-oqibat "portlash” ro‘y berdi — Ulug‘bek Rahimov degan kursdoshimiz dast o‘rnidan turdi-da "Uzr, domla... Bizga bu gaplaringizning umuman qizig‘i yo‘q. Darsingizni o‘tsangiz-chi, axir?!” dedi. Domla bir zum talmovsirab qoldi. "Senga osmondagi oyni uzib beraymi?! Aslida mening ishim yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish. Yoz adabiyotlar ro‘yxatini! Bundan buyog‘iga o‘zlaringiz tayyorlanib kelasizlar!” deb o‘dag‘ayladi. Ammo auditoriyadagi luqmalarni eshitib, popugi pasaydi. Navbatdagi darsda domlaning bizdan hayiqibroq turganiga guvoh bo‘ldik.
   Tasavvur qiling: auditoriyada muayyan tayyorgarlikka ega, domlalardan ilm-fandagi yangiliklarni sharhlashni so‘raydigan talabalar o‘tiribdi. O‘tkir nigohlar ostida domla har bir xatti-harakatini o‘ylab yo‘naltirishga intiladi. Gohida layoqati bundayroq bo‘lsa, sovuq ter bosib ketadi. Zotan, "talaba” atamasining ma’nosi ham "talab qilmoq”, ya’ni ilm tolibidir. Inchunun, talab qilishga domlalarmas, ko‘proq talabalar haqli. Ana o‘sha darajaga yetmoq uchun esa puxta tayyorgarlik joiz. O‘qib-o‘rganmoq lozim. Agarda talaba o‘ziga qattiq ishonsa, uni hech qachon imtihon-sinovlardan "qulatib” bo‘lmaydi. Shunday ekan, mazkur illatlarning bir uchi talabalarga, ularning ota-onalariga taqalishi ham aniqdir.
   Istiqlol uchun ota-bobolarimiz o‘z jonlarini ayamaganlar. Bugun biz shu ulug‘ saodatga erishdik. Ne-ne to‘kilgan qonlaru kurashlar evaziga qo‘lga kiritgan ozodligimizni qadrlashimiz lozim. Zotan, Beruniy, Az-Zamaxshariy, Forobiy, Mirzo Ulug‘bek avlodlari bo‘laturib, ayrim o‘quv yurtlaridagi haqiqiy ilm yo‘lidan toyishlarni kuzatib beparvo bo‘lish buyuk siymolar ruhiga hurmatsizlik emasmi? Demak, millat kelajagini o‘ylaydigan har bir inson o‘sha illatlar tomirini uzib tashlashga mas’uldir.

«O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2003 yil 44-sonidan olindi.

Germaniya ta’lim tizimi

AkoshA — Mon, 12 Nov 2012 21:43:17 GMT

Germaniya ta’lim tizimi ana shu oltin qoidaga tayanadi

Germaniya – jahon ilm-fani va madaniyati o‘choqlaridan biri. Bu mamlakat ildizi asrlarga borib taqaluvchi ilmiy maktablari, Gyote, Gegel, Betxoven, Nitshe, Eynshteyn, Gumboldt singari olim va ijodkorlari bilan tilga tushgan.
Xalqaro doirada e’tirof etilgan olmon ta’lim dargohlarida mustaqil fikr hamda keng dunyoqarash shakllanishiga alohida e’tibor beriladi. Ta’lim tizimiga tatbiq etilayotgan yangi usullar, so‘nggi axborot texnologiyalaridan unumli foydalanmaganlarga esa juda qiyin. Taraqqiyot manzili sari oshiqayotgan jamiyatda bilimsiz o‘z o‘rniga ega bo‘lish amri mahol. Darvoqe, olmonlarga xos temir intizom, birso‘zlilik xislatlari ham aynan ta’lim dargohlarida shakllanadi.

Tafakkur ustaxonasi

Germaniyada maktabgacha ta’lim muassasalari davlat tizimiga kirmaydi. Bolalar bog‘chasi xayriya jamg‘armalari, mahalliy hokimiyat hamda cherkov vasiyligida faoliyat yuritadi. Shu bilan birga korxona va tashkilotlar ham o‘z bog‘chasiga ega bo‘lishi mumkin. Maktabgacha ta’lim tizimi (elementarbereich) 3 yoshdan olti yoshgacha bo‘lgan bolalarni qamrab oladi. Hali aqlini tanib ulgurmagan bolalarda o‘z fikrini ifodalash, tengdoshlari va kattalar bilan muloqot qilish qobiliyatini shakllantirish, ularni boshlang‘ich ta’limga tayyorlashda bog‘chalarning o‘rni katta. Shu bois ham olmonlar bog‘chalarni "tafakkur ustaxonasi” deb atashadi.

Bepul va majburiy

Germaniya Konstitutsiyasiga muvofiq, maktab ta’limi davlat nazoratida. Mamlakatda o‘n oltita federal yer mavjud bo‘lsa, ularning har biri o‘zining ta’lim to‘g‘risidagi qonuniga ega. Shu sababli federal yerlarda maktab ta’limida ayrim farqlar bor. Masalan, aksariyat hududlarda boshlang‘ich ta’lim 4 yil (birinchi sinfdan to‘rtinchiga qadar), poytaxt Berlinda esa – 6 yil. Ammo bu kabi farqlarga qaramasdan, barcha hududlar uchun umumiy tartib-qoidalar amal qiladi.

Germaniyada maktab ta’limi majburiy va bepul. 6 yoshdan 18 yoshgacha fuqarolar majburiy tartibda ta’lim olishi shart. Maktab ta’lim tizimi boshlang‘ich (primarstufe), o‘rta (sekundarstufe I) va yuqori (sekundarstufe II) bosqichlarga bo‘linadi.

Eng yaxshi baho –1!

Bolalar 5-6 yoshdan boshlang‘ich maktab (grundschule)ga qatnaydi. Boshlang‘ich maktabda o‘qish davri to‘rt yildan olti yilgacha. Maktablarda birinchi, ikkinchi sinf davomida o‘quvchilarga baho qo‘yilmaydi. O’qituvchilar baho o‘rniga bolaning individual rivojlanish holati xususida hisobot tayyorlaydi. O’quvchilarga 3-sinfdan baho qo‘yila boshlaydi. Germaniyada 6 ballik baholash tizimi qabul qilingan. Bunga ko‘ra, 1 – a’lo (sehr gut), 2 – yaxshi (gut), 3 – qoniqarli (befriedigend), 4 – yetarli (ausreichend), 5 – yetarli emas (mangelhaft), 6 – qoniqarsiz (ungengend). O’quvchilar fanlarni eng kamida "to‘rt”ga o‘zlashtirishi kerak. Boshlang‘ich bosqichda bolalarga matematika, nemis tili, tabiatshunoslik, musiqa, estetika fanlari o‘tiladi.

Tanlash imkoniyati

Olmon ta’lim tizimining o‘ziga xos xususiyati shundaki, o‘quvchilar boshlang‘ichni tugatgandayoq kelajak yo‘lini aniqlab olishi zarur. Ana shunga asoslanib, u bir necha turdagi maktabdan birida o‘qishni davom ettiradi.

Asosiy maktab (hauptschule). Bu yerda bolalar to‘qqizinchi sinfgacha o‘qitiladi. Asosiy maktablarda oliy ta’lim muassasalarida o‘qish niyati yo‘q bo‘lgan, biror bir kasb etagidan tutishni ko‘zlagan o‘quvchilar ta’lim oladi. Bu turdagi maktablarda bazaviy bilimlar beriladi va asosiy e’tibor amaliy mashg‘ulotlarga qaratiladi. Asosiy maktabni tugatgan o‘smirlar tugallanmagan o‘rta ta’lim haqida shahodatnoma oladi. Ushbu hujjat bilan kasb-hunar maktablari (berufsschule yoki professionalschule)ga kirish mumkin. Bizdagi kasb-hunar kollejlariga o‘xshab ketadigan mazkur maktablarda talaba muayyan kasb-hunar bo‘yicha bilim va tajriba oshiradi.

Real maktab (realschule). Bu turdagi maktablarda matematika va tabiiy fanlarga moyil, kelajakda oliy ma’lumotli mutaxassis bo‘lishni niyat qilgan bolalar o‘qiydi. O’qish 5-sinfdan 10- sinfgacha. Mazkur muddat mobaynida yoshlarga turli fan sohalari bo‘yicha kengaytirilgan bilim beriladi. Real maktabni tugatgan o‘smirlar o‘qishni gimnaziyada davom ettiradi.

Imtiyozli shahodatnoma = 13 yillik mehnat

Gimnaziya (gymnasium). O’quvchilar o‘rta ta’limning eng muhim bo‘g‘ini bo‘lgan ushbu bilim maskanida to‘qqiz yil – 5-sinfdan 13-sinfgacha ta’lim oladi. Real maktabning 10-sinfini tamomlagan yoshlar esa gimnaziyada uch yil o‘qiydi. Mazkur ta’lim dargohida gumanitar, tabiiy fanlar va xorijiy tillar chuqur o‘rgatiladi. O’quvchilar o‘n birinchi sinfdan tanlagan yo‘nalishidan kelib chiqib, asosiy vaqtini bir necha fanni chuqur o‘rganishga sarflaydi. Gimnaziya – oliy ta’limga tayyorgarlikning hal qiluvchi bosqichi. Negaki, gimnaziyani tugatganlik to‘g‘risidagi yetuklik shahodatnomasi (abitur) universitetga imtihonsiz kirish huquqini beradi. Ammo yetuklik shahodatnomasini olish oson emas. O’quvchiga ushbu hujjatni berishda uning o‘n uch yil davomidagi natijalari hamda to‘rtta fan bo‘yicha yakuniy imtihon baholari inobatga olinadi. Olmon zaminida oliy o‘quv yurtiga kirish uchun o‘n uch yil yaxshi natija bilan o‘qish kerak. Ana shundan keyingina universitet yo‘llari ochiladi.

Ta’lim tizimida umumiy maktablar (gesamtschule) ham mavjud. Unda yuqorida zikr etilgan maktablar dasturi o‘n yil davomida uyg‘un holda o‘qitiladi, ya’ni o‘quvchilar ham gumanitar, ham texnik fanlar yo‘nalishida bilim oladi. Umumiy maktab bitiruvchilari ham so‘nggi uch yillik majburiy ta’limni gimnaziyada davom ettiradi.

"Fikrlayapmanmi, demak, yashayapman!”

Germaniyada davlatga qarashli maktablar bilan birga xususiy ta’lim maskanlari ham faoliyat yuritadi. Xususiy maktablar o‘rta ta’lim maskanlarining 2 foizini tashkil etadi. O’quv dasturlari an’anaviy maktablardan farq qiluvchi xususiy maktablarni Federal ta’lim va madaniyat vazirligi nazorat qiladi. Xususiy maktablar sanoat, til, kosmetika, gimnastika, uy xo‘jaligi kabi ixtisoslashgan yo‘nalishlarda ta’lim beradi. Nodavlat ta’lim maskanlari bir-birini qo‘llab-quvvatlash uchun Xususiy maktablar uyushmasi (Bundesverband Deutscher Privatschulen)ga birlashgan.

Shuningdek, nogiron va aqliy qobiliyati cheklangan bolalar uchun maxsus maktablar ochilgan.

Olmon maktablarida xorijlik fuqarolar ham ta’lim olishi mumkin. Xorijliklar mahalliy shart-sharoitga moslashishi, nemis tilini puxta o‘zlashtirishi uchun tayyorlov kurslari tashkil etiladi.

Nemis pedagoglari iste’dodsiz o‘quvchining o‘zi yo‘q, deb hisoblashadi. Shunga ko‘ra ular o‘quvchining ochilmagan qirralarini kashf etish, ularni yangilik va ixtirolar ruhida tarbiyalashga intiladi. "Fikrlayapmanmi, demak, yashayapman!” deydi mashhur faylasuf Rene Dekart. Olmon maktablarida ana shu naql oltin qoida sifatida qabul qilingan. Pedagoglar birinchi navbatda o‘quvchining, hatto xato bo‘lsa-da, mustaqil fikri bo‘lishiga erishishni maqsad qiladi. Ta’lim jarayoni esa ota-ona va o‘qituvchi o‘rtasidagi uzviy hamkorlikka tayanadi.

Aslzodalar orzu qilgan universitet

Germaniyada Yevropaning boshqa davlatlariga qaraganda bepul oliy ta’lim olish imkoniyati ko‘proq. Nodavlat jamg‘armalar hamda hukumat grantlari asosida xorijliklar ham nemis universitetlarida tahsil olishi mumkin.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, mahalliy gimnaziyalarni bitirib, yetuklik shahodatnomasi olgan yoshlar universitetlarga imtihonsiz kiradi (Lekin ba’zi yo‘nalishlar, masalan, tibbiyot bo‘yicha kirish imtihonlari o‘tkazilishi ham mumkin). Chel elliklar esa o‘qishga kirish uchun nemis tili bo‘yicha imtihon (DSH-Pruefung)dan o‘tadi.

Universitetlarda bakalavr bosqichi to‘rt yarim yilgacha, magistratura bir yildan to‘rt yilgacha, doktorantura ikki yildan besh yilgacha. Odatda, bakalavriat va magistratura talabalari o‘qish yakunida davlat imtihoni (staatsprufung) topshiradi va dissertatsiya himoya qiladi. Talaba o‘qish uchun qishki yoki yozgi o‘quv mavsumini tanlash huquqiga ega. Yozgi mavsum aprel-sentabr, qishkisi esa oktabr-mart oylarini o‘z ichiga oladi.

Germaniya Geydelberg, Kyoln, Freyburg, Tyubingen kabi qadimiy universitetlar vatani hisoblanadi. 1386 yilda asos solingan Geydelberg universiteti ko‘hna qit’aning eng nufuzli oliy ta’lim dargohlari ro‘yxatiga kiritilgan. O’rta asrlardayoq ushbu universitetga kirish yevropalik aslzodalarning orzusi bo‘lgan. Germaniyaning mo‘’jazgina Geydelberg shahrida joylashgan mazkur universitetning nufuzi hozir ham baland. Bu yerdan Gegel, Yaspers kabi jahon tanigan olimlar, o‘nga yaqin Nobel mukofoti egalari yetishib chiqqan. Universitet yurisprudensiya, biologiya, kimyo, tibbiyot yo‘nalishlarida kuchli kadrlar tayyorlaydi. Bu yerda o‘qiydigan 25 ming talabaning 12 foizi xorijliklardir.

Myunxendagi Lyudvig-Maksimillian universiteti Yevropani tibbiyot bo‘yicha yetuk mutaxassislar bilan ta’minlaydi. Besh asrlik tarixga ega bo‘lgan ta’lim maskanida ayni paytda 44 ming talaba tahsil oladi.

Kasbiy oliy maktablar yoki institutlar (fachhochschulen) olmon ta’lim tizimining o‘ziga xos bo‘g‘ini sifatida muhandis, iqtisodchi, dizayner, mashinasozlik, ishlab chiqarish, axborot texnologiyalari va sog‘liqni saqlash yo‘nalishlarida mutaxassislar yetkazib beradi.

Axen, Bremen, Bonn, Frankfurt, Gamburg, Kyoln, Marburg kabi universitetlarga ham talabgorlar ko‘p. Ma’lumotlarga ko‘ra, Germaniyaning 370dan oshiq oliy ta’lim muassasalarida 2 millionga yaqin talaba, jumladan, 246 ming xorijlik tahsil olmoqda. Olmon yurti chet ellik talabalar soni bo‘yicha dunyoda AQSH va Buyuk Britaniyadan keyingi o‘rinda turadi.

ХХI аср ахборот асри муаммолари

AkoshA — Mon, 12 Nov 2012 21:04:28 GMT

ХХI аср ахборот асри бўлиш билан бирга, инсон онги ва тафаккурини ўзга ғоялар билан забт этиш асри эканлиги ҳам аниқ бўлиб боряпти.

Ҳозирги замонда ахборот технологиялари жамият тарраққиётининг турли соҳаларига жадал кириб бормоқда ва уларни ривожлантириш учун хизмат қилмоқда. Бундай технологияларнинг таъсири одамларнинг турмуш тарзи, таълими ва ишида ўз натижасини кўрсатмоқда. Ахборот технологиялари жаҳон иқтисодиётининг ривожланиши ва ижтимоий муаммоларнинг ҳал этилиши учун муҳим омилга айланди.

Ахборотлаштириш миллий тизимини шакллантириш, уни иқтисодиёт ва ҳаётнинг барча соҳаларига ялпи жорий этиш ва ундан фойдаланиш, замонавий ахборот технологиялари, компютер техникаси ва телекоммуникациялар, фуқароларнинг ахборотга нисбатан ўсиб бораётган эҳтиёжларини иложи борича тўлиқ қондириш, жаҳон ахборот ҳамжамиятига қўшилиш учун қулай шароитлар яратиш, ҳамда дунё ахборот ресурсларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш ҳозирги жамият тараққиётининг устувор йўналишларидандир.

Юртбошимиз айтганларидек «Ҳозирги ахборот, коммуникация ва компютер технологиялари асрида, интернет кундан-кунга ҳаётимизнинг барча жабҳаларига тобора чуқур ва кенг кириб бораётган бир пайтда, одамларнинг онги ва тафаккури учун кураш ҳал қилувчи аҳамият касб этаётган бир вазиятда бу масалаларнинг жамиятимиз учун нақадар долзарб ва устувор бўлиб бораётгани ҳақида гапириб ўтиришга ҳожат йўқ».

Маълумки, ахборот хуружининг асосий нишони, объекти ёшлар ҳисобланади. Уларнинг кўлами эса йилдан-йилга сезиларли даражада ошиб бориши мутахассислар томонидан кўп эътироф этилаётир.

Агар илгари ахборот хуружи асосан талаба ёшларга қаратилган бўлса, эндиликда мактаб ўқувчилари ҳам унинг домига тушиб бормоқда. Бу, айниқса, шаҳар мактабларида яққол кўзга ташланади.

Ахборот хуружини ташкил этувчи ва тарқатувчи асосий майдон – бу интернет тармоғи эканлиги бугун ҳеч кимга сир эмас. Табиийки, ёшлар катта авлодга нисбатан интернет тармоғининг энг кўп фойдаланувчи қатламидир. Замонавий жамиятда эса асосий тармоқ ҳисобланган интернетдан воз кечиш ёки уни умуман инкор этиш ҳам мумкин эмас.

Ёшлар турли рекламалар ва, айниқса, бир-бирларига бевосита таъсир ўтказиш натижасида интернет тармоғидан берилаётган кундалик ахборотларга катта эҳтиёж сезмоқдалар. Кутубхона ҳамда китобхонликка нисбатан бир неча марта арзон ва қулай бўлган интернет тармоғи улар учун ахборотлар билан ишлашнинг энг яхши макони саналади. Аммо давомий ахборотлар билан ишлаш оқибатида, фойдаланувчи ўзи сезмаган ҳолда ахборот хуружига тушиб боради. Сабаби оддий, яъни ахборот истеъмолчиси бўлган ҳар бир фойдаланувчида ахборот билан ишлаш кўникмаси ҳали тўлиқ ривожланмаганлигидадир.

Сўзимизнинг исботи сифатида статистикага мурожаат қилсак: бугунги кунда Ўзбекистондаги Интернет фойдаланувчилари сони 2012 йилнинг биринчи чораги якунларига кўра 9,1 миллион кишини ташкил қилди. Бу ўтган йилнинг худди шу даврига нисбатан 21,3 фоизга кўп демакдир. Ўшанда, яъни 2011-йилнинг биринчи чораги якунларига кўра Ўзбекистондаги Интернет фойдаланувчилари сони 7,5 миллион кишидан иборат эди.

Эслатиб ўтамиз, 2012 йил бошига Ўзбекистондаги Интернет фойдаланувчилари сони 8,827 миллион кишидан иборат эди. Мобил алоқа абонентлари сони эса – 25,441 миллиондан ортиқ.

Акбар Тоштемиров

ТДЮИ талабаси

STOP SMOKING

AkoshA — Tue, 15 May 2012 16:01:25 GMT

Chekilayotgan sigaretadan va chekuvchining nafas organlaridan ajraladigan tutun tarkibidagi zaharli moddalar atrof-muhit havosini ifloslaydi va havo bilan atrofdagi odamlarning nafas organlariga kiradi. Ayniqsa, chekuvchi o'z oila a'zolariga ko'p zarar yetkazadi. Kuzatishlardan ma'lum bo'lishicha, chekuvchi erkaklarning xotinlari chekmaydigan erkaklarning xotinlariga nisbatan 4 yil kam umr ko'rar ekan. Ular, ayniqsa, o'sma, surunkali bronxitkasalliklari bilan ko'p kasallanadi. Chekuvchilar oilasidagi bolalar doimo zararlangan havodan nafas olganligi tufayli ularda nafas organlarining yallig'lanish va allergiya kasalliklari ko'p uchraydi. Xalqaro Sog'liqni Saqlash Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, chekish oqibatida yuzaga keladigan kasalliklardan har yili dunyoda ikki yarim million kishi halok bo'ladi. Chekish oilaga katta moddiy zarar ham yetkazadi.

CHEKISH ZAHRIDAN YENGIL HIMOYA

Nafas olish a'zolarining normal rivojlanishi, ularni har xiI kasalliklardan muhofaza qilishda gigiyena qoidalariga rioya etish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun avvalo har bir odam yoshlikdan boshlab burun orqali nafas olishga odatIanishi kerak. Chunki burun shilliq pardasida mayda tukchalar bo'lib, ular havodagi chang zarrachalari, mikroblar, viruslarni tutib qoladi va ichki nafas a'zolariga o'tkazmaydi. Bundan tashqari, burun shilliq pardasi bir necha qavatdan tuzilganligi uchun u juda katta sathga ega (2 m'). Burun shilliq qavatining bunday tuzilishi burun bo'shlig'i orqali sovuq havo o'tayotganda uning isishiga imkon beradi. Bunday isigan havo nafas olish a'zolarini shamollashdan saqlaydi. Shuningdek, havo burun bo'shlig'i orqali o'tganda namlanadi.
         Odam yoshligidan, ayniqsa yurganda, chopganda, jismoniy mashq bajarganda burun orqali chuqur nafas olish va chiqarishga odatlanishi kerak. Buning natijasida nafas harakatlarida ishtirok etuvchi qovurg'alararo muskullar va diafragma yaxshi rivojlanadi,o'pkaning tiriklik sig'imi ortadi. Organizmni turli sharoitda chiniqtirish, sovuq suvda yuvinish, ochiq havoda sayr qilish va mashq bajarish kabilar nafas olish organlari kasalliklarining oldini olishga yordam beradi.
         Chekishning nafas olish a'zolariga zararli ta'siri. Chekish eng zararli odatlardan biri hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotlardan ma'lum bo'lishicha, tamaki tutuni tarkibida 3 mingdan ko'proq zaharli modda bor ekan. Shulardan nikotin, ammiak, karbonat angidrid, benzol kabilar odam organizmining barcha a'zolariga, jumladan, nafas olish a'zolariga zaharli ta' sir ko'rsatadi. Masalan, tamaki tutuni tarkibidagi karbonat angidrid qonning eritrotsitlari tarkibidagi gemoglobin bilan birikib, miya, yurak va boshqa hayotiy muhim a'zolarning kislorod bilan ta'minlanishini buzadi.
         Tamaki tutuni tarkibida o'sma (rak) kasalligini yuzaga keltiruvchi 50 dan ortiq kanserogen moddalar bor. Shuning uchun chekuvchilar orasida chekmaydiganlarga qaraganda o'pka o'smasi 20 marta ko'p uchraydi. Chekuvchi o'z organizmini zaharlashidan tashqari, atrofdagi odamlar sog'lig'i uchun ham katta zarar yetkazadi.

CHEKISH OQIBATIDA 6.3 MILLION BRITANIYALIK HALOK BO’LDI

So‘nggi yillarda chekish 6,3 mln britaniyalikning hayotiga zomin bo‘ldi. Bu haqda ingliz tibbiy jurnali Edicom ma’lum qildi.Chekish qariyb 42 foiz 35 dan 69 yoshgacha bo‘lgan erkaklar va 15 foiz shu yoshdagi ayollarning o‘limi, 50 yoshlardan o‘tib saraton kasalligiga chalinishiga sabab bo‘lmoqda. Aynan saraton tufayli esa 25 foiz erkak va 15 foiz ayollarning o‘limi kuzatilmoqda. Hozirda Rossiya ham chekuvchilar yurti qatoriga kirgan. U Xitoy, Yaponiya va Amerikadan so‘ng to‘rtinchi o‘rinni egallaydi. Rossiya hukumati butun dunyo sog‘liqni saqlash konventsiyasini ratifikatsiya qilish bilan tamaki mahsulotlariga qarshi kurashishni rasmiylashtirdi. Davlat maslahat kengashi raisi o‘rinbosari Nikolay Gerasimenkoning fikricha, bu Rossiya federatsiyasidagi tamaki ishlab chiqaruvchilarni nazorat ostiga olish uchun qo‘l kelmoqda.

2003 yilda Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti chekishga qarshi kurash konventsiyasini ishlab chiqqandi. Shu konventsiyani yoqlagan davlat 5 yil ichida tamaki reklamalarini keskin cheklashi yoki yo‘qotishi lozim. Tamaki kompaniyalarining sport musobaqalari va madaniy bayramlardagi homiyliklarini taqiqlashi kerak. Bundan tashqari konventsiyaning asosiy maqsadlariga tamaki mahsulotlarining narxini va soliqlarni oshirish; ularning kontrabandasi ustidan kurashni kuchaytirish kabilar kiradi. Chekadiganlar sonini kamaytirish uchun tadbirlar o‘tkazish kerak. Chekishning sog‘liqqa zararli ekanligini ogohlantiruvchi yozuv har bir sigaret qutisida 30 foiz joyni egallashi lozim. Odamlarda yolg‘on taassurot uyg‘otuvchi, mahsulot "zararsiz”, "kam miqdorda smola ishlatilgan”, "engil”, "juda yengil” yoki "yumshoq” degan yozuvlarni qutilaridan olib tashlash zarur.

2005 yil 1 yanvarda bu konventsiyani Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkilotiga a’zo bo‘lgan 192 ta davlatdan 168 tasi yoqladi va 36 ta davlat tasdiqladi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkilotining hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili 5 million kishi chekish bilan bog‘liq kasallikdan halok bo‘ladi. 2010 yilga borib bu ko‘rsatkich 2 barobarga o‘sadi. Jahon bankining ma’lum qilishicha, davlat mablag‘ining 6-15 foizi shu kasalliklarning oldini olishga sarf etiladi.

2012-yil – Mustahkam oila yili

AkoshA — Fri, 09 Dec 2011 04:39:52 GMT

Bizning yo‘limiz – demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va modernizatsiya jarayonlarini izchil davom ettirish yo‘lidir

Prezident Islom Karimovning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi.

Assalomu alaykum, aziz vatandoshlar!

Qadrli do‘stlar!

Shu kunlarda biz mamlakatimizning yangi tarixidagi qutlug‘ sana – mustaqil, suveren va demokratik O‘zbekiston Respublikasini barpo etish yo‘lida mustahkam poydevor bo‘lib kelayotgan Asosiy Qonunimiz – Konstitutsiyamiz qabul qilinganining 19 yilligini keng nishonlamoqdamiz.

Avvalambor, mana shu muhtasham zalda to‘plangan siz, azizlarni, sizlarning timsolingizda butun xalqimizni ushbu ulug‘ ayyom bilan chin qalbimdan muborakbod etish va shu imkoniyatdan foydalanib, barchangizga samimiy hurmat va ehtiromimni izhor etish menga ulkan mamnuniyat bag‘ishlaydi.

Tom ma’nodagi tarixiy bu sanani har safar bayram qilar ekanmiz, Konstitutsiyamiz – Asosiy Qonunimiz qabul qilinishi bilan biz O‘zbekiston kelajagini, yangitdan barpo etilayotgan davlatimizning chuqur mazmuni, ma’no va mohiyatini, siyosiy, iqtisodiy, gumanitar va ma’naviy taraqqiyotning, yurtimiz qiyofasini, uning xalqaro hamjamiyatdagi o‘rni va nufuzini tubdan o‘zgartirib yuborgan mamlakatimizni isloh etish va modernizatsiya qilishning pirovard maqsadlarini aniq-ravshan belgilab olganimizni haqli ravishda yuksak baholaymiz.

Agarki muxtasar qilib aytadigan bo‘lsak, Konstitutsiyamizning hech narsa bilan o‘lchab, baholab bo‘lmaydigan beqiyos ahamiyati va tarixiy rolini birinchi navbatda biz uchun mutlaqo yangi bo‘lgan milliy davlatchilik va uning ijtimoiy-siyosiy tizimini yaratish, demokratik tamoyillar asosiga qurilgan siyosiy va iqtisodiy tizimni shakllantirish uchun zarur bo‘lgan huquqiy poydevorni aynan Asosiy Qonunimiz belgilab berganida ko‘ramiz.

Ikkinchidan. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va boshqa asosiy xalqaro hujjatlarning prinsipial qoidalarini o‘zida mujassam etgan holda, Konstitutsiyamiz inson huquq va manfaatlari, uning erkinliklari davlat manfaatlaridan ustunligini mustahkamladi, odamlarimiz uchun munosib hayot sharoiti yaratishni o‘zining tub maqsadi etib belgiladi, ijtimoiy adolat tamoyillarini e’lon qildi.

Uchinchidan.
Konstitutsiyamiz qonun ustuvorligi, uning barcha fuqarolar uchun tengligini va shuningdek, davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishining huquqiy prinsipini belgilab berdi, ularning mustaqilligi, mustaqil hokimiyat tarmog‘i sifatida rivojlanishini kuchaytirishga, demokratik davlatning asosiy hal qiluvchi sharti bo‘lgan hokimiyatlar o‘rtasida o‘zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatining samarali mexanizmini shakllantirishga qaratilgan qonuniy negizni yaratdi.

To‘rtinchidan. Konstitutsiyamiz xilma-xil fuqarolik jamiyati institutlarining shakllanishi va rivojlanishi, siyosiy partiyalarning erkin faoliyati, ko‘ppartiyaviylik tizimining shakllanishi va rivojlanishi uchun huquqiy baza yaratdi, saylov tizimining asosiy tamoyil va mexanizmlarini tasdiqladi, saylov erkinligi, odamlarimizning o‘z xohish-irodasini bildirish erkinligi kafolatlarini, har qaysi insonning hokimiyatning vakillik organlariga saylash va saylanish, fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda ishtirok etish huquqini mustahkamladi.

Beshinchidan. Milliy istiqlol g‘oyasini va umumbashariy qadriyatlarning eng yaxshi jihatlarini o‘zida mujassam etgan holda, Konstitutsiyamiz milliy an’analarimiz, ona tilimiz, xalqimizning bebaho qadriyatlari va madaniy merosini tiklashni ta’minladi, insonning ma’naviy kamol topishi va har tomonlama uyg‘un rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratdi.

Oltinchidan.
Konstitutsiyamiz milliy, ko‘pukladli iqtisodiyotimiz asoslarini mustahkamladi, o‘zini oqlamagan, butunlay kasodga uchragan markazlashgan ma’muriy-taqsimot tizimidan erkin bozor iqtisodiyotiga qat’iyat bilan o‘tish uchun sharoit yaratib, xususiy mulkning ustuvorligini o‘rnatdi.

Yettinchidan. Asosiy Qonunimiz milliy xavfsizlik va mudofaa organlari tizimining shakllanishi va samarali faoliyat ko‘rsatishi, o‘zining ham ichki, ham tashqi siyosatini davlatimiz, xalqimizning oliy manfaatlari, el-yurtimizning farovonligi va xavfsizligidan kelib chiqqan holda mustaqil belgilaydigan mamlakatimizning xalqaro munosabatlarning teng huquqli subyekti sifatidagi maqomining huquqiy asoslarini belgilab berdi.

Konstitutsiyamizda muhrlab qo‘yilgan tamoyil va qoidalar asosida mamlakatimizda to‘laqonli, samarali amal qiladigan qonunchilik va huquqiy baza yaratildi. Bir so‘z bilan aytganda, Asosiy Qonunimiz huquqiy davlat qurish yo‘liga o‘tishimizning poydevorini qurib berdi.

Shu borada mamlakatimizni isloh etish va modernizatsiya qilish jarayonlarining izchilligi va bosqichma-bosqichligi, biz tanlagan tadrijiy taraqqiyot yo‘li, biz uchun nomaqbul bo‘lgan, "shok terapiyasi” deb atalgan islohotlarni asossiz ravishda tezlashtirishning turli shakllaridan voz kechganimiz, chetdan qarz olish siyosatining puxta o‘ylangani va ehtiyotlik bilan amalga oshirilgani, mamlakatimizning tarixiy, milliy va an’anaviy o‘ziga xos xususiyatlarini har tomonlama hisobga olganimizni ta’kidlash muhim, albatta.

O‘ylaymanki, oradan yillar, necha o‘n yillar o‘tadi, lekin hayotimizda har tomonlama sinovdan o‘tgan, "Yangi uy qurmay turib, eskisini buzmang”, "Islohot islohot uchun emas, avvalo inson uchun” degan qoida va tamoyillar o‘zining o‘tkir ahamiyati va dolzarbligini hech qachon yo‘qotmaydi, desam, ayni haqiqatni aytgan bo‘laman.

Biz tanlab olgan va mashhur besh tamoyilga asoslangan taraqqiyot modelining naqadar to‘g‘ri ekani siyosiy va iqtisodiy tizimni demokratlashtirish, umuman, mamlakatimiz hayotidagi tub o‘zgarishlar, O‘zbekistonning istiqlol yillaridagi jadal rivojlanishi misolida o‘zining amaliy tasdig‘ini topmoqda.

O‘tgan davr mobaynida biz erishgan marralar haqida gapirar ekanmiz, hech shubhasiz, ko‘pchilikning hayrati va havasini uyg‘otadigan natijalar, ya’ni, yalpi ichki mahsulotimiz hajmining, aholi real ish haqi va daromadlarining yuksak o‘sish sur’atlarini; iqtisodiyotimizdagi tub tarkibiy o‘zgarishlar va mamlakatimizda ishlab chiqarish o‘zlashtirilgan mutlaqo yangi, raqobatdosh mahsulotlarning jahon bozoriga chiqarilayotganini; yurtimiz qiyofasini butunlay o‘zgartirayotgan inshootlar va ishlab chiqarish korxonalari, ijtimoiy obyektlar va turar-joy binolarini barpo etish bo‘yicha keng miqyosdagi bunyodkorlik ishlarini; ta’lim-tarbiya, sog‘liqni saqlash va aholini ijtimoiy himoya qilish sohalarida qo‘lga kiritayotgan ulkan yutuqlarimizni yorqin misollarda ko‘rish va anglash qiyin emas.

Ana shunday beqiyos o‘zgarishlarning amaliy, hayotiy natijasi sifatida yurtimizda bolalar va onalar o‘limi keskin qisqargani, aholining o‘rtacha umr ko‘rish darajasi hozirgi kunda sobiq SSSR hududidagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga – 73 yoshga, ayollarimiz o‘rtasida esa 75 yoshga yetganining o‘zi, o‘ylaymanki, hech kimni, avvalambor, shu yurtda yashayotgan odamlarni befarq qoldirmaydi, albatta.

Hali-beri davom etayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi tug‘dirayotgan muammolarga qaramasdan, Xalqaro valuta fondi tomonidan ta’kidlanganidek, O‘zbekiston dunyodagi sanoqli mamlakatlar qatorida so‘nggi 5 yil mobaynida yalpi ichki mahsulotning o‘rtacha 8,5 foizga teng bo‘lgan yillik o‘sishini ta’minlab kelayotgani, joriy yilda ushbu ko‘rsatkich 8,3 foizdan kam bo‘lmasligi bizning alohida e’tiborga sazovor eng katta yutuqlarimizdan biridir.

O‘tgan yillar davomida O‘zbekistonimiz, yurtimizni yangilash va modernizatsiya qilish yo‘lida biz qo‘lga kiritgan va dunyo tan olayotgan mana shunday yutuq va marralar, hech shubhasiz, barchamizga, butun xalqimizga faxru g‘urur bag‘ishlashi tabiiydir.

Shu bilan birga, biz mamlakatimizda barqaror rivojlanadigan erkin iqtisodiyotga asoslangan ochiq huquqiy demokratik davlat qurish va inson, uning manfaatlari, huquq va erkinliklari so‘zda emas, amalda eng oliy qadriyat bo‘lgan, jahonda hurmat-e’tibor qozongan jamiyatni shakllantirishga qaratilgan uzoq va mashaqqatli yo‘lning faqat bir qismini bosib o‘tganimizni o‘zimizga yaxshi tasavvur etishimiz zarur.

Shuni unutmasligimiz lozimki, biz XXI asrda, intellektual qadriyatlar ustuvor bo‘lgan asrda, globallashuv jarayonlari shiddatli tus olayotgan va jahon bozorida raqobat tobora kuchayib borayotgan asrda yashamoqdamiz.

Bir haqiqatni hech qachon esimizdan chiqarmasligimiz darkor. Bunday zamonda, bunday sharoitda erishilgan yutuqlarga mahliyo bo‘lmasdan, havolanishga berilmasdan, tez o‘zgarib borayotgan dunyo bilan hamqadam bo‘lib yashash, vujudga kelgan vaziyatni hushyor aql-idrok bilan baholash, yuz berishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarning oldini olishga qodir bo‘lgan mamlakatgina muvaffaqiyat qozonishi mumkin.

O‘ylaymanki, 2010-yil noyabr oyida Oliy Majlisimiz – Parlamentimiz tomonidan qabul qilingan Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi mohiyat e’tibori bilan O‘zbekistonimiz yaqin va uzoq istiqbolda o‘z oldiga qo‘yayotgan yuksak maqsadlarga erishishning amaliy strategiyasi sifatida xizmat qilayotganini mamnuniyat bilan ta’kidlash o‘rinlidir.

Bu haqda so‘z yuritganda, avvalo konstitutsiyaviy islohotlarni davom ettirish, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarning qonunchilik, huquqiy va normativ bazasini chuqurlashtirish va kengaytirishning har tomonlama puxta o‘ylangan dasturini amalda joriy etishni nazarda tutamiz. Ushbu dastur, birinchi navbatda, davlat va jamiyat qurilishi sohasida; sud-huquq tizimida; fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlash sohasida; saylov qonunchiligini yanada demokratlashtirish; fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirish va nihoyat, mamlakatimizda olib borilayotgan bozor islohotlari va bozor infratuzilmasining samaradorligi va ta’sirchanligini oshirish sohasidagi o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi.

Mamlakatimizni demokratlashtirish va modernizatsiya qilish bo‘yicha konsepsiyada o‘z ifodasini topgan islohotlar bir-ikki yilga emas, balki o‘nlab yillarga mo‘ljallangan hal qiluvchi muhim vazifa ekanini biz albatta yaxshi anglaymiz.

Bu dastur o‘z ma’no-mazmuni bilan bugungi kunda oldimizda turgan eng yuksak maqsad bo‘lmish – mamlakatimizni rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga ko‘tarish, xalqimiz uchun munosib turmush sharoiti yaratishga qaratilgan ezgu ishlarimizni o‘zida mujassam etib, jamiyatimiz uchun davr sinovidan o‘tgan yakkayu yagona to‘g‘ri yo‘l, deb qabul qilishimiz zarur.

Aziz vatandoshlar!

Ayni shunday buyuk maqsadlarni o‘z oldimizga qo‘yar ekanmiz, bugungi kunning eng muhim va dolzarb vazifasi – Konsepsiyada va uni amalga oshirish strategiyasida o‘z ifodasini topgan olijanob maqsadlar barcha-barcha yurtdoshlarimiz uchun hayot mazmuni va amaliy intilishlarga aylanib borishini istardim.

Soddaroq qilib aytganda, saxovatli O‘zbekiston zaminida yashayotgan har qaysi odam mamlakatimizda olib borilayotgan va ko‘zda tutilayotgan barcha islohotlar avvalambor uning manfaati, uning oilasi va farzandlari uchun, shu yurtning farovonligi va taraqqiyoti uchun amalga oshirilayotganini aniq-ravshan anglab yetishi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun hammamiz o‘z ustimizda ishlashimiz, avvalo, huquqiy madaniyat, huquqiy ongimizni yuksaltirishimiz, siyosiy faolligimiz va fuqarolik mas’uliyatimizni oshirishni bugungi kunda oldimizda turgan eng muhim vazifalardan biri sifatida qabul qilishimiz darkor. Chunki, ongi, tafakkuri, e’tiqodi mustahkam bo‘lgan, o‘z mustaqil fikri bilan yashayotgan odamni chalg‘itib ham, kimlardir xohlagan tomonga og‘dirib ham bo‘lmaydi.

Bu haqiqatni barchamiz, avvalo, bugun hayotga kirib kelayotgan yoshlarimiz yaxshi anglab olganiga ishonaman. Qolaversa, bunday qarash, bunday yondashuv bilan yashash biz barpo etayotgan huquqiy davlatning eng muhim tarkibiy qismi, jamiyatimizni o‘zgartirish va yangilashning asosiy shartidir, desak, aslo mubolag‘a bo‘lmaydi.

Albatta, bugungi kunda ushbu yo‘nalishda davlat va jamoat tashkilotlari, nohukumat tuzilmalar tomonidan, ma’rifat idoralari, maktablarimiz, mamlakatimizning barcha ta’lim muassasalari tarafidan ko‘p ishlar qilinmoqda. Lekin shuni ham tan olish kerakki, bu ishlarning miqyosi, saviyasi, sifati va eng asosiysi, samaradorligi zamon talablariga to‘liq javob bermaydi.

Bu masalaning yana bir muhim tomoni borki, unga alohida to‘xtalib o‘tish o‘rinli, deb bilaman.

Hech kimga sir emas, bugungi kunda mustaqillikka, mana shu yorug‘ kunlarga erishish yo‘lida kechirgan sinov va mashaqqatlarni, istiqlolimizning ma’no-mazmunini soxtalashtirishga qaratilgan turli harakatlar tobora ortib borayotganini ko‘rish, kuzatish qiyin emas.

Avvalo, sobiq sovet hududida eski mustabid tuzumni ko‘rmagan, bu haqda yetarli ma’lumotga ega bo‘lmagan yoshlarga nisbatan turli soxta talqin va uydirmalarni ishlatib, ularning ongida kechagi sovet davrini qo‘msash tuyg‘usi va kayfiyatini uyg‘otishga qaratilgan urinishlar namoyon bo‘lmoqda.

Bunday harakatlarda sovet imperiyasi bo‘lmish sobiq Ittifoqning parokanda bo‘lishini tabiiy-qonuniy va mantiqiy hol deb baholamaslik, buning sababini avvalambor bu tizimning siyosiy, iqtisodiy, mafkuraviy asoslarining noqobilligida ko‘rmaslik holatlari yaqqol ko‘zga tashlanmoqda.

Shu borada yana bir masalaga urg‘u berishimiz zarur.

Bugungi zamonning talablari, taraqqiyot sur’atlarini yanada tezlashtirish vazifalari, birinchi navbatda, hali-beri davom etayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozini yengish zarurati integratsiyalashuv jarayonlarini yanada kengaytirish kabi o‘tkir masalalarni kun tartibiga qo‘yayotganini biz yaxshi anglaymiz. Ya’ni, davlatlar o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy va investitsion aloqalar, tovar almashish yo‘lidagi chegara va bojxona to‘siqlarini olib tashlash hozirgi kunda naqadar dolzarb ahamiyatga ega ekanini tasavvur qilish qiyin emas.

Shu munosabat bilan bir muhim narsadan doim sezgir bo‘lishimiz darkor. Ya’ni, integratsiyalashuv jarayonlarini ko‘zlab, shu maqsadda turli davlatlararo birlashmalarni tashkil qilish bo‘yicha so‘z yuritganda, aytish kerakki, bunday birlashmalar vaqti kelganda tobora siyosiy tus olib borishi va bunday holat birlashma a’zolarining boshqa xorijiy mamlakatlar bilan aloqalari va hamkorligiga salbiy ta’sir o‘tkazishi mumkin.

Bu haqda gapirganda, mamlakatimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida yaqin va o‘rta istiqbolga mo‘ljallangan, iqtisodiyotimiz va uning yetakchi tarmoqlarini tubdan modernizatsiya va diversifikatsiya qilishga qaratilgan zamonaviy yuksak texnologiyalar va innovatsiyalarni jalb etish dasturini amalga oshirish eng muhim ustuvor yo‘nalishdir.

Biz uchun g‘oyat muhim bo‘lgan bu masalani hal etish yo‘lida hamkorlik qilishga tayyor bo‘lgan barcha sheriklarimiz bilan, ularning qayerda joylashganidan qat’i nazar, aloqalarimizni yanada rivojlantirish va mustahkamlash vazifasi aynan shu maqsadga bo‘ysundirilishi kerak.

Buning uchun biz bugun olib borayotgan, mamlakatimizda eng qulay investitsion iqlimni tashkil qilishga, manfaatdor tomonlarga uzoq muddatli va ishonchli imtiyoz hamda preferensiyalar berishga qaratilgan siyosatni davom ettirishga tayyormiz. Bunday siyosatni amalga oshirish uchun kimningdir ruxsatini olish emas, avvalo, O‘zbekistonimiz manfaatini ko‘zda tutishimiz talab qilinadi.

Aziz yurtdoshlarim, yuqorida zikr etilgan fikrlarni umumlashtirib, aytmoqchiman: tarixni aslo orqaga qaytarib bo‘lmaydi. Bizning xalqimiz, keyingi yigirma yil davomida voyaga yetgan navqiron avlodimiz hozirgi vaqtda ertangi kelajagimizga katta ishonch bilan qaramoqda va o‘z tanlab olgan yo‘lidan hech qachon – men takror aytaman – hech qachon ortga qaytmaydi.

Hurmatli do‘stlar!

Bundan roppa-rosa bir yil oldin Konstitutsiya kuniga bag‘ishlangan majlisda mamlakatimizda odatga aylangan an’anani davom ettirib, 2011-yilga "Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” deb nom berishga qaror qilgan edik.

Joriy yilga aynan shunday nom berishni ma’qul topganimizning asosiy sabab va omillari haqida jamoatchiligimiz, xalqimiz yaxshi xabardor.

Lo‘nda qilib aytadigan bo‘lsak, avvalo, biz tanlagan va maqsad qilib qo‘ygan zamonaviy demokratik davlat qurish, xalqimizning hayot darajasini munosib bosqichga ko‘tarish, bozor munosabatlariga asoslangan erkin iqtisodiyotga o‘tish uchun xususiy mulk ustuvorligini tan olish hisobidan taraqqiy topayotgan mamlakatlar tajribasini inobatga olgan holda, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka keng yo‘l ochib berish – yuqorida zikr etilgan maqsadlarga erishishning uzviy bir qismidir.

Shuni ta’kidlash lozimki, Konstitutsiyamizda muhrlab qo‘yilgan maqsad, prinsip va qoidalarni amalga oshirish uchun kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasini izchil rivojlantirish masalasi biz mustaqillikka erishgan dastlabki davrdan boshlab davlatimizning ustuvor vazifasi darajasiga ko‘tarilgani barchamizga ma’lum.

Bunday siyosatni, chuqur o‘ylangan va uzoqni ko‘zlagan dasturlarni amalga oshirish natijasida bu soha yurtimizda nafaqat qaytadan shakllandi, balki uning mustahkam poydevori yaratildi. Eng muhimi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti tarkibida hal qiluvchi tarmoqqa, ijtimoiy faol aholimizning katta qismini qamrab olgan sohaga aylandi. Hozirgi vaqtda – shunga urg‘u berib aytmoqchiman – ish bilan band aholimizning 74 foizdan ortig‘i aynan shu sohada mehnat qilayotgani buning yaqqol tasdig‘idir.

Bugungi kunda dunyo iqtisodiyoti va xalqaro bozor talablari tez sur’atlar bilan o‘zgarib borayotgani, uch yil oldin boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, ko‘zga ko‘ringan ko‘pgina ekspertlarning prognozlari bo‘yicha yana davom etishi, yangi to‘fon va zarbalar yuz berishi mumkinligini inobatga oladigan bo‘lsak, bunday sinovlarning oldini olish maqsadida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojiga yanada katta e’tibor berayotganimizning sababi yaqqol ayon bo‘ladi.

Buning ustiga, bugun zamonning o‘zi, jahon bozorida raqobat g‘oyat keskinlashib, avjiga chiqayotgani va tobora shafqatsiz tus olayotgani kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning amaliy hayotimizda yanada keng o‘rin egallashi, bu soha uchun yangi imkoniyat, imtiyoz va preferensiyalar yaratib berish va uning rivojini yangi bosqichga ko‘tarish masalalari mutlaqo boshqacha ma’no-mazmun topishini hayotning o‘zi taqozo etmoqda.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, aholimizni ish bilan ta’minlash, uning daromadlarini yanada oshirish, qisqacha aytganda, barqaror hayotimizni yanada mustahkamlashdek o‘ta dolzarb masalalarni hal qilishda alohida o‘rin egallab borayotgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojiga yangi turtki berish, bu soha oldida turgan to‘siqlarni bartaraf qilish bugungi va ertangi kunimiz uchun nechog‘li katta ahamiyatga ega ekani to‘g‘risida gapirish ortiqcha, deb o‘ylayman.

Ayni shunday murakkab muammolarning yechimini topish haqida bosh qotirar ekanmiz, 2011-yilga "Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” deb nom berganimiz naqadar dolzarb ekanini va bu yo‘nalish yaqin va uzoq kelajagimizda, hech shubhasiz, hal qiluvchi o‘rin egallashiga amin bo‘lishimiz tabiiydir.

Endi joriy yilda bu sohada amalga oshirgan ishlarimiz haqida qisqacha gaplashib olishni o‘rinli, deb bilaman.

Hammamiz tushunamizki, yil yakuni bilan bu yo‘nalishda qabul qilgan dasturimizning ijrosi haqida, bu masalaga daxldor bo‘lgan davlat idoralari, ijtimoiy va nodavlat tashkilotlar shu borada qanday hissa qo‘shganlari va bu sohada biz nimalarga erishayotganimiz haqida atroflicha xulosa chiqarish vaqti keladi, albatta.

Men, bugungi fursatdan foydalanib, sizlarning ruxsatingiz bilan bu masalaning faqat ikki yo‘nalishiga e’tibor qaratishni zarur deb hisoblayman. Ya’ni, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasi taraqqiyotining sur’at va samaradorligini yanada oshirish maqsadida qabul qilingan qonunlar, farmon va qarorlar asosida berilgan yangi imtiyoz va preferensiyalar, qulayliklar, bir so‘z bilan aytganda, bu yo‘nalishni yangi bosqichga ko‘tarish bo‘yicha qilingan amaliy ishlar haqida va bu tadbirlar tufayli erishgan natijalarimiz to‘g‘risida qisqacha to‘xtalib o‘tmoqchiman.

Bu haqda gapirganda, avvalo, kichik biznes subyektlarini ular davlat ro‘yxatiga olingan paytdan boshlab dastlabki rejali soliq tekshiruvlaridan o‘tkazmaslik muddati 2 yildan 3 yilga uzaytirilgani, barqaror o‘sish sur’atlari va rentabellikni ta’minlagan subyektlarni tekshirishdan o‘tkazish mutlaqo taqiqlanganini qayd etish lozim.

Shular qatorida davlat va nazorat organlarining tadbirkorlik subyektlari moliya-xo‘jalik faoliyatiga aralashuvini keskin qisqartirish masalasi yil davomida doimiy e’tiborimiz markazida bo‘lganini ko‘p misollarda ko‘rish mumkin.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun yagona soliq to‘lovi stavkasi 7 foizdan 6 foizga tushirilgani, yangi tashkil etilayotgan kichik korxonalarni ro‘yxatdan o‘tkazish paytidagi va undan keyingi tartib-qoidalarni yanada soddalashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar bu borada muhim ahamiyat kasb etganini ta’kidlash o‘rinlidir.

Aytish kerakki, bugungi kunda o‘z xususiy ishini ochmoqchi bo‘lgan tadbirkorlar 2 kun davomida tegishli ruxsat olish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu muddat rivojlangan davlatlardagi mavjud mezonlarga har tomonlama mos keladi. Eng muhimi, tegishli tashkilotga borib, eshikma-eshik yurishga butunlay barham berilib, "bitta darcha” tamoyili joriy etilgani ko‘pchilik tadbirkorlar uchun ayni muddao bo‘lmoqda.

Shu bilan birga, kichik biznes subyektlarini davlat xaridlariga keng jalb etish mexanizmi yo‘lga qo‘yilib, bu ishlar O‘zbekiston tovar-xomashyo birjasida elektron savdolar orqali olib borilayotgani alohida e’tiborga sazovordir.

Kichik biznes subyektlari ishlab chiqarayotgan mahsulotlarni sotish hajmi o‘tgan davr mobaynida qariyb 2 barobar ko‘payib, 600 milliard so‘mni tashkil etgani, zarur xomashyo resurslarini qo‘shib hisoblaganda, bu ko‘rsatkich 2 trillion 800 milliard so‘mdan oshgani ana shunday tadbirlar natijasidir. Yana shuni qayd etish lozimki, ayni shu mexanizmni tadbiq etganimiz tufayli 13 milliard so‘mdan ortiq budjet mablag‘ini tejashga erishildi.

Bugungi kunda biz kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda faqat savdo-sotiq, mayda hunarmandchilik bilan cheklanib qolmasdan, birinchi navbatda zamonaviy texnologiya va asbob-uskunalar asosida sanoat mahsulotlari ishlab chiqaradigan, ichki va tashqi bozordagi o‘zgarishlarga tez moslashadigan xususiy tadbirkorlik sohasini taraqqiy ettirishga alohida ahamiyat bermoqdamiz.

Joriy yilning 9 oyi davomida tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga 3 trillion 200 milliard so‘m miqdorida kredit ajratilib, ularning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i zamonaviy asbob-uskunalar xarid qilish uchun berilgani ayniqsa e’tiborlidir.

Ana shu davr, ya’ni joriy yilning 9 oyi davomida ushbu yo‘nalishda qariyb 100 million AQSh dollari miqdorida mablag‘ o‘zlashtirilganining o‘zi bugungi kunda kichik biznesning salohiyati va qiyofasi tobora o‘zgarib borayotganining dalilidir.

Shu borada amalga oshirilgan chora-tadbirlar tufayli kichik korxonalarning eksport hajmi 2011-yilning o‘zida 2 milliard AQSh dollaridan oshishi, ularning yalpi eksportdagi ulushi esa 16,3 foizga yetishi kutilmoqda.

Bunday salmoqli ko‘rsatkichlarni avvalambor sohani zamonaviy uskuna va texnologiyalar bilan jihozlash, ushbu tarmoqda mehnat qilayotgan ishchi-muhandislarning malakasi, kichik biznes va xususiy korxona egalarining ishbilarmonlik mahorati tobora oshib borayotganining yorqin namoyoni sifatida qabul qilish o‘rinli bo‘ladi.

Mazkur sohaning rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan muhim masalalardan yana biri – bu joriy yilda yurtimizda yaratilgan qariyb 1 millionga yaqin ish o‘rnining 610 mingdan ziyodi yoki 64 foizi aynan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik hisobidan tashkil etilgani, hech shubhasiz, bu tarmoq, takror aytaman, O‘zbekiston uchun eng dolzarb masalalardan biri bo‘lmish aholini ish bilan band qilishda yetakchi o‘rin egallab borayotganining yaqqol tasdig‘idir.

O‘tib borayotgan yilda amalga oshirilgan bunday keng ko‘lamli ishlar haqidagi fikrlarni yana davom ettirish mumkin. Bularning amaliy natijasi sifatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotidagi ulushi hozirgi vaqtda – shunga alohida e’tibor berishingizni so‘rayman – 54 foizni tashkil etishining o‘zi, o‘ylaymanki, ko‘p narsani anglatadi.

Aziz yurtdoshlar!

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakatimiz taraqqiyotida, avvalambor, xalqimiz uchun munosib hayot barpo etish, oldimizda turgan murakkab va mas’uliyatli vazifalarni amalga oshirish borasida qanday hal qiluvchi o‘rin va ta’sirga ega bo‘lib borayotganiga bugun amaliy hayotimizda har qadamda guvoh bo‘lmoqdamiz. Va bu soha ertangi kunimiz, istiqbolimizning haqiqatan ham mustahkam poydevoriga aylanib, yanada rivojlanib borishi aniq va muqarrardir.

Tabiiyki, O‘zbekistonimizda mazkur sohaning rivojlanishi uchun astoydil harakat qilayotgan barcha biznes egalari, shu tarmoqda o‘rnini topib, o‘z oilasi uchun munosib yashash sharoitini yaratayotgan, farovon hayot sari qadam qo‘yayotgan insonlar ayni shu yo‘ldan hech qachon qaytmaydi, desam, o‘ylaymanki, barchangiz bu fikrga qo‘shilasiz.

Shu borada yana bir muhim xulosa.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojidan manfaatdor bo‘lgan mulk egalari, jamiyatimizning suyanchi va tayanchiga aylanib borayotgan, o‘rta sinf deb nom olgan bu ijtimoiy qatlam o‘z uyi, o‘z mulkini himoya qilish, buning uchun yurtimizda tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashning qanchalik muhim ekanini har tomonlama anglab, hal qiluvchi kuch sifatida maydonga chiqishi ertangi kunimizning yanada yorug‘ bo‘lishiga ishonch bag‘ishlaydi.

Fursatdan foydalanib, ushbu sohada faoliyat yuritayotgan, o‘zini shu zamin, shu diyorning chinakam yurtparvari deb biladigan, hayotimizda tinchlik va osoyishtalik, ahillik va hamjihatlikni saqlashga ulkan hissa qo‘shib kelayotgan barcha insonlarga chin qalbimdan samimiy hurmatimni bildirish va ularga yangi-yangi omadlar tilashni o‘zim uchun ham qarz, ham farz deb bilaman.

Muhtaram vatandoshlar!

Endi sizlar bilan kirib kelayotgan yangi – 2012-yilga nom berish haqida fikr almashib, bir qarorga kelishimiz lozim.

Avvalo, har qaysi yilga nom berishdan asosiy maqsad – butun xalqimiz, jamiyatimizning orzu-niyat va intilishlarini ifoda etadigan, ertangi kunimizning ravnaqiga xizmat qiladigan eng ustuvor yo‘nalishni aniq belgilab olish va uni amalga oshirish uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etishdan iborat ekanini yana bir bor anglab olishimizni istardim.

Albatta, ijtimoiy hayotimizda bir-biridan muhim, bir-biridan zarur vazifalar ko‘pligini hammamiz yaxshi tushunamiz. Shular qatorida bugungi kunda eng dolzarb, el-yurtimiz, avvalo, inson manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadigan har tomonlama muhim yo‘nalishni aniqlab olish bu borada alohida ahamiyatga ega.

Hech kimga sir emas, bu dunyoda har qaysi inson voyaga yetib, kasb-hunarga ega bo‘lib, hayotda o‘z o‘rni va kelajagini aniqlab, oila qurishni istaydi.

Ongli yashaydigan har bir odam yaxshi anglaydiki, bu yorug‘ olamda hayot bor ekan, oila bor. Oila bor ekan, hayot abadiyligi, bebaho ne’mat bo‘lmish farzand bor. Farzand bor ekan, odamzot hamisha kelajagini o‘ylab, ezgu orzu va intilishlar bilan yashaydi.

Bugungi kunda biz hech kimdan kam bo‘lmaydigan demokratik davlat, xalqimiz uchun ozod va farovon hayot qurish maqsadlari bilan yashar ekanmiz, oila institutini yanada mustahkamlash, bu borada olib borayotgan ishlarimizni yangi bosqichga ko‘tarish alohida ahamiyat kasb etadi.

Bularning barchasini inobatga olgan holda, sizlarning ruxsatingiz bilan, kirib kelayotgan yangi – 2012-yilga yurtimizda "Mustahkam oila yili” deb nom berishni taklif etaman.

Yangi yilga mana shunday nom berishimiz, azal-azaldan xalqimiz uchun muqaddas bo‘lmish oilani hayotimiz tayanchi va suyanchi, jamiyatimizning hal qiluvchi asosiy bo‘g‘ini deb qabul qilishimiz zamirida, hech shubhasiz, juda katta ma’no-mohiyat mujassam. Chunki, oila sog‘lom ekan – jamiyat mustahkam, jamiyat mustahkam ekan – mamlakat barqaror. Buni isbotlab, tasdiqlab berishning hech qanday hojati yo‘q.

2012-yilga "Mustahkam oila yili” deb nom berishimiz munosabati bilan davlat idoralari, nodavlat va ijtimoiy tashkilotlar, xayriya jamg‘armalari bilan birgalikda ishlab chiqilib qabul qilinadigan dasturda ayni shunday ezgu tushuncha, orzu-intilishlarimiz o‘z ifodasini topishi lozim.

Bu haqda gapirganda, avvalo, mamlakatimizda oila institutini rivojlantirish va takomillashtirish bo‘yicha yangitdan qabul qilinadigan qonun, qoida va normalarda bugungi va ertangi kunimizning talablari aks etishi, amaldagi qonun hujjatlariga zarur o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish, bu masalaga jamiyatimizning e’tiborini yanada kuchaytirish ko‘zda tutilayotganini ta’kidlash kerak.

Ikkinchidan, barchamiz yaxshi tushunamiz, mustahkam oila va baxtli turmush avvalambor oila quradigan yoshlarning o‘ziga, ularning aql-zakovati, ma’naviy fazilatlariga, oila, jamiyat oldidagi o‘z burchi va mas’uliyatini chuqur anglab yetishiga bog‘liq.

Bu haqiqatni hech kim inkor etolmaydi. Lekin, endi paydo bo‘lgan, katta umid bilan hayotga qadam qo‘yayotgan yosh oilani moddiy va ma’naviy jihatdan keng qo‘llab-quvvatlash, ularga ko‘mak, imtiyoz va imkoniyatlar yaratib berish, avvalo, uy-joy bilan ta’minlash – bularning barchasi uchun nafaqat ota-onalar, birinchi navbatda davlat va jamiyatimiz mas’uldir, desak, ayni haqiqatni aytgan bo‘lamiz.

Albatta, bugungi kunda yurtimizda yosh oilalarga ko‘rsatilayotgan e’tibor va g‘amxo‘rlik haqida ko‘p gapirish mumkin. Shu bilan birga, xolisona tan olishimiz darkor – ana shunday sa’y-harakatlarimizni izchil davom ettirish, qayerda bo‘lmasin, markazda, shahar yoki qishloq joylarda bo‘ladimi, ezgu maqsadlarimizning har tomonlama tasdig‘ini ko‘rish uchun hali juda ko‘p ishlarni amalga oshirishimiz kerak.

Shu haqda gapirar ekanmiz, bu mas’uliyatli vazifalarni muvaffaqiyatli ado etish birinchi navbatda davlat idoralarining rahbarlari, keng jamoatchiligimiz, turli ijtimoiy tuzilmalarning tashabbusi va amaliy harakatlariga bog‘liq ekani barchamizga ayon bo‘lishi darkor.

Uchinchidan, "mustahkam oila” degan g‘oyaning hayotimizdagi amaliy ifodasini ko‘rishda, hech shubhasiz, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish idorasi sifatida nom qozongan mahalla tizimining o‘rni va ta’siri beqiyosdir. Buning isbotini bugun har qadamda ko‘rayotganimizni ta’kidlab o‘tishni istardim.

Haqiqatan ham, bunday noyob ijtimoiy tuzilma hozirgi kunda "Mahalla – xalq vijdoni” degan yuksak ta’rifga har taraflama munosib bo‘lib bormoqda.

Ayniqsa, yosh oilani hayotning turli to‘fonlaridan asrash, uning mustahkam oyoqqa turib olishi uchun yelkadosh bo‘lish, bu borada zarur ko‘mak, maslahat ko‘rsatishda mahallaning roli va ahamiyatini hech narsa bilan qiyoslab bo‘lmaydi.

O‘ylaymanki, qabul qilinadigan dasturda mahalla idorasining jamiyatimizdagi, kundalik hayotimizdagi mohiyatini kengaytirish va nufuzini yanada oshirish masalalariga alohida ahamiyat berish o‘rinlidir.

To‘rtinchidan, oilani yanada mustahkamlash haqida so‘z yuritar ekanmiz, men bu masalaning yana bir muhim jihatiga e’tiboringizni qaratmoqchiman. Oila oldida turgan vazifalarni har tomonlama amalga oshirish – avvalambor, moddiy, ma’naviy, bugun o‘ta dolzarb bo‘lib borayotgan tarbiyaviy muammolarni yechish, oilaning barcha-barcha tashvishlarini osonlashtirish kabi muhim masalalarni hal etish bilan bog‘liq ekanini, o‘ylaymanki, hammamiz yaxshi tushunamiz.

Aynan ana shunday masalalarni hal etish har qaysi oilaning yukini hech nolimasdan, hayotga shukrona qilib, o‘z yelkasida ko‘tarib kelayotgan, oila qo‘rg‘onining ham chiroyi, ham charog‘boni bo‘lgan ayol zotining, opa-singillarimizning og‘irini yengil qilish bilan barobar ekanini esimizdan chiqarmasligimizni istardim. Ana shunday muhim vazifalarni amalga oshirish uchun dasturda aniq chora-tadbirlar ko‘zda tutilishi zarur.

Beshinchidan, biz ma’naviy hayotimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy fazilatlarni keng qaror toptirishda, tobora kuchayib borayotgan, bizning milliy tabiatimiz, urf-odatlarimizga mutlaqo zid bo‘lgan har qanday zararli ta’sirlar, buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi turishda, azaliy qadriyatlarimizni asrab-avaylashda oilani mustahkam tayanch deb bilamiz.

Shu borada ham jismoniy, ham ma’naviy jihatdan yetuk, o‘z mustaqil fikriga ega, oqni qoradan ajratishga, taraqqiy topgan davlatlardagi tengdoshlari bilan bellashishga qodir bo‘lgan barkamol avlodni tarbiyalash, ularning sog‘lig‘ini asrash, hayotga yo‘llashda oilaning o‘rnini hech narsa bilan baholab bo‘lmasligini biz yuksak qadrlaymiz.

Shu ma’noda, oila institutining ta’lim-tarbiya sohasi bilan – bu bolalar bog‘chasi yoki maktab bo‘ladimi, litsey-kollejlar yoki oliy o‘quv yurtlari bo‘ladimi – ana shunday muassasalar bilan amaliy hamkorligini yanada kuchaytirish vazifalari dasturda muhim joy egallashi zarur.

Aziz vatandoshlarim, qadrdonlarim!

Biz yangi yilda o‘z oldimizga mana shunday olijanob maqsad va vazifalarni qo‘yar ekanmiz, bunday intilishlarimizni amalga oshirish uchun davlat va hokimiyat idoralari, mahalla, xotin-qizlar va yoshlar tashkilotlari, keng jamoatchilik, butun xalqimiz bir yoqadan bosh chiqarib, faol ishtirok etadi, deb ishonaman.

Biz bugun qanday og‘ir va murakkab, tahlikali bir zamonda yashayotganimiz, o‘ylaymanki, hech kimga sir emas. Lekin, biz tanlagan yo‘l qanday qiyin va mashaqqatli bo‘lmasin, men ishonch bilan takror aytaman – biz bu yo‘ldan hech qachon qaytmaymiz va o‘z maqsad-murodimizga albatta yetamiz.

Ayni shu yo‘lda Yaratganimizning o‘zi el-yurtimizni yomon ko‘zlardan asrasin, ezgu orzu-niyatlarimizni ro‘yobga chiqarishda o‘zi madadkor bo‘lsin.

O'zA.uz

XXI asrning eng daxshatli terroristik hodisalari

AkoshA — Sun, 27 Nov 2011 22:50:54 GMT

Bundan o‘n yil avval dunyodagi eng daxshatli terrorchilik hujumi sodir etilgan edi. Ha, bu shubhasiz, 2001-yil 11-sentabr voqealari. Bu terrorchilik hodisasi o‘zi keltirgan zarari bilan butun dunyo ko‘z o‘ngida yaqqol gavdalanadi.

Ushbu terrorchilik hujumi nafaqat AQSh iqtisodiyotiga, balki butun jahon iqtisodiyotiga ham o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatmay qolmadi. Xalqaro valyuta fondining (XVF) hisob-kitoblariga ko‘ra ushbu hodisadan ko‘rilgan zarar (mulkning vayron bo‘lishi va sug‘urta kompaniyalarining ko‘rgan zararlari) 21 milliard dollarni tashkil qilgan. Ammo, AQSh Milliy siyosiy tahlil markazining (The National Center for Policy Analysis) ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu terrochilik hodisasi oqibatida vayron bo‘lgan binolar, yo‘qotilgan ish o‘rinlarini hisobga oladigan bo‘lsak, AQSh iqtisodiyoti bundan 100 milliard dollar atrofida zarar ko‘rgan. AQSh savdo vazirligining (Department of Commerce) ma’lumotlariga ko‘ra esa, ushbu raqam 80 milliard dollarni tashkil qiladi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2001-yil 11-sentabr voqealaridan so‘ng AQShda chakana savdo hajmi 2,1 foizga, sanoat korxonalarining buyurtmalari soni 6,8 foizga, sanoat ishlab chiqarishi esa 1 foizga kamaygan, fond birjalarida qimmatli qog‘ozlari kursi keskin tushib ketgan. Eng ko‘p zararni aviakompaniyalar ko‘rgan, ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarari 30 milliard dollarga yetgan. Xususan dunyodagi yirik aviakompaniyalardan biri sanalgan "US Airways” deyarli bankrotlik yoqasiga kelib qolgan edi.

Quyida e’tiboringizga "RBK.Reyting” tomonidan tayyorlangan "XXI asrning eng daxshatli terrochilik hodisalari” reytingini taqdim qilamiz.

XXI asrning eng daxshatli terrochilik hodisalari, RBK-2011

1. 2001-yil 11-sentabrda bo‘lib o‘tgan terrochilik hodisasi (9/11) – 11.09.2001 (AQSh)
2. Balidagi terrochilik hodisasi – 12.10.2002 (Indoneziya)
3. Dubrovkadagi terrochilik hodisasi ("Nord-Ost”) – 23.10.2002 – 26.10.2002 (Rossiya)
4. Istanbuldagi terrorchilik hodisasi – 15.11.2003 va 20.11.2003 (Turkiya)
5. Moskva metrosidagi portlashlar – 06.02.2004 va 29.03.2010 (Rossiya)
6. Madriddagi terrorchilik hodisasi – 11.03.2004 (Ispaniya)
7. Iroqdagi bir nechta portlashlar – 24.06.2004 (Iroq)
8. Beslandagi terrochilik hodisasi – 01.09.2004 – 03.09.2004 (Rossiya)
9. Londondagi portlashlar – 07.07.2005 va 21.07.2005 (Buyuk Britaniya)
10. Qaxtoniyadagi portlashlar – 14.08.2007 (Iroq)

Manba: RBC.ru

Соҳибқирон қабртошининг сири !

AkoshA — Sun, 27 Nov 2011 22:33:11 GMT

Буюк соҳибқирон Амир Темурнинг ҳаёти турли воқеа-ҳодисалар, оламшумул ғалабалар, эзгу ишлар билан бир қаторда турли сирли ҳодисаларга ҳам тўла. Ана шундай ҳодисалардан бири Самарқанддаги Гўри Амир мақбарасида Соҳибқирон қабри устига Мирзо Улуғбек томонидан ўрнатилган қабр тоши билан боғлиқ.

БУ ТОШ ҚАЕРДАН КЕЛГАН?

XIII асрнинг иккинчи ярмида мамлакатимиз ҳудуди Чиғатой улуси таркибига кирар, бу пайтда улуснинг пойтахти сифатида Қарши шаҳри танланган эди. 1282-1307 йилларда Чиғатой улусига раҳбарлик қилган Кебекхон Қаршида ўзига қимматбаҳо тошлардан тахт ясаттиради. Ушбу тахтга бир пайтлари Хитой императорлари саройини безаб турган кўк нефрит тоши ўрнатилган эди.

1370 йилда Амир Темур Мовароуннаҳрда марказлашган давлат барпо этади ва мўғуллар истибдодига чек қўйилади. Соҳибқирон Қарши (Насаф)ни эгаллаган пайтда Кебекхоннинг тахти муғуллар саройида йўқ — мўғуллар тошни ўзлари билан олиб кетишганди.

СОҲИБҚИРОН ВАСИЯТИГА КЎРА...

Соҳибқирон 1405 йил 18 февралда, Хитойга юриш қилаётган пайтда зотилжам хасталигидан вафот этади. Қўшин орасида саросима бошланмаслиги учун Соҳибқироннинг ўлими бир муддат сир сақланади. Бироқ, барибир бу шумхабар дарров тарқалиб кетади ва қўшин юришни давом эттиришдан бош тортади.

Буюк саркарда ўз васиятига кўра, Самарқанддаги Гўри Амир мақбарасида, пири муршиди Мирсаид Барака қабрининг оёқ тарафига дафн этилади. Эслатиб ўтиш жоиз, ушбу мақбара қурилиши XIIII аср охирларида, Соҳибқироннинг катта набираси Муҳаммад Султон ташаббуси билан бошланган, аммо у 1403 йилда, ҳарбий юришлардан бирида вафот этгани боис чала қолганди. Мақбаранинг тарҳи эронлик меъмор Муҳаммад ибн Маҳмуд Исфаҳоний томонидан яратилган. Соҳибқироннинг буйруғига кўра, Муҳаммад Султоннинг жасади ҳам Самарқандга келтирилиб, ушбу мақбарага дафн этилади.

ТОШДАГИ БАШОРАТ

Мақбара қурилиши буюк мутафаккир, Соҳибқироннинг набираси Мирзо Улуғбек томонидан ниҳоясига етказилади. 1425 йилда Улуғбек Мўғулистонга қарши қўшин тортади ва у ердан катта ғалаба билан қайтади. Унинг бу зафарли юриши Самарқанддан қайтиш чоғида Жиззах ҳудудидаги "Илон ўтди” дарасида ҳам битиб қолдирилган.

Ушбу сафардан қайтиш чоғида Улуғбек ўша тарихий тош – Хитой императорларининг саройини безаган кўк нефритни ҳам олиб келган. Мазкур тошга энг моҳир сангтарошлар томонидан сайқалланади, "Қуръон” оятлари ва қабртош ўрнатиш санаси қайд этилиб, Амир Темур қабри устига ўрнатилади. Шунингдек, бу тош устида "Вақти келиб ҳаммамиз бу дунёни тарк этамиз. Бизгача ҳам буюклар бўлган ва бундан кейин ҳам бўлади. Агарда кимда-ким бу нарсани тан олмаса, қабрни қўзгаб ёки ўтганлар руҳини безовта қилса, энг даҳшатли балога йўлиқсин" деган мазмундаги битик ҳам қад этилганди.

НОДИРШОҲНИНГ ТАНАЗЗУЛИ

Орадан йиллар ўтди. Амир Темур ва Темурийлар салтанати ҳам парокандаликка юз тутди. 1740 йилда Эрон шоҳи Нодиршоҳ Афшар Бухоро хонлигига қўшин тортади. Табиатан қўрқоқ ва журъатсиз бўлган Абулфайзхон шоҳ билан сулҳ тузишга мажбур бўлади.

Нодиршоҳ қўшинлари худди ўша йили Самарқандни ҳам ишғол этади ва жуда катта ўлжалар қатори Амир Темур сағанаси устидаги қимматбаҳо нефрит тошини ҳам Машҳадга олиб кетишади.

Нодиршоҳ ушбу тошнинг тарихини эшитган, уни ўз тахтининг зинапоясига ўрнатиш фикрида эди. Бироқ, кўпгина уламолар унга буюк саркарданинг руҳини безовта қилиш яхши эмаслигини тушунтиришади. Ривоятларга кўра, Амир Темур Нодиршоҳнинг тушига кирган ва тез орада катта фалокатга йўлиқишини таъкидлаган.

Шоҳнинг буйруғи билан нефрит тоши дарҳол Самарқандга қайтарилади. Бироқ йўлда мулозимлар тошни ерга тушириб синдиришади. Нима бўлганда ҳам тош мақбарага келтирилиб, аввалги ўрнига ўрнатилади.

Нодиршоҳ салтанати айнан ўша ҳодисадан кейин таназзулга юз тутгани тарихий фактлардан ҳам аён. Шу пайтгача мағлубият нималигини билмаган Нодиршоҳ қўшинлари 1941 йили Дарбандда қаттиқ қаршиликка учраб, катта талафот кўради. У босиб олган шаҳарлар, қалъалар бирин-кетин қўлдан кета бошлайди. Ниҳоят, 1747 йил 9 майда у ўз саркардаларидан бири Солиҳбей томонидан ўлдирилади.

ТАСОДИФМИ ЁКИ ҲАҚИҚАТ

Орадан яна икки аср ўтди. 1941 йил 21 июнь куни соҳибқирон руҳи яна бир бора безовта қилинди. "Халқлар доҳийси”нинг кўрсатмасига кўра, Соҳибқирон қабрини очиш учун махсус экспедиция жўнатилди. Маҳаллий аҳоли вакилларининг қаршилигига қарамасй, Шоҳруҳ Мирзо, Мирзо Улуғбек сингари темурий ҳукмдорлар қатори Соҳибқироннинг ҳам қабри очилди. Таниқли кинооператор Малик Қаюмовнинг ҳикоя қилишича, қабр очилишидан сал аввал бир гуруҳ чоллар келиб, унга бир китобни очиб кўрсатишган. Ундаги арабий хатда "Амир Темурнинг қабри очилса, уруш бошланиши” башорат қилинган эди. Шундан кейин нима бўлгани маълум: 1941 йил 22 июнь куни фашистлар Германияси собиқ иттифоқ ҳудудига бостириб кирди. Соҳибқирон жасади қолдиқлари эса ўрганиш учун Москвага олиб кетилган. Орадан бир йил ўтгач, экспедиция ишлари тугалланади ва буюк саркарданинг суяклари яна ўз тобутига солиниб, қайта дафн этилади. Икки кундан кейин Сталинград остоналарида ғалаба озонилганлиги тўғрисида хушхабарлар етиб келди...

ЎЗАНИГА ҚАЙТГАН ДАРЁ

Истиқлол туфайли халқимизнинг асрий қадриятлари қайта тикланди. Соҳибқирон сиймоси, унинг ҳаёти ва фаолиятига эътибор ҳам ўзгарди. Бугунги кунга келиб, Соҳибқирон номи ўзбек халқининг буюклиги, шон-шуҳрати тимсолига айланди. Кўпгина тарихий иншоотлар қатори Гўри Аир мақбараси ҳам яна кўркам, файзли қиёфа касб этди. Кўпгина тарихий ҳодисаларга гувоҳ бўлган бебаҳо тош ҳам буюк саркарда мақбараси устида мангуликка муҳр босиб турибди.

Kelajak Microsoft nigohida

AkoshA — Tue, 01 Nov 2011 21:41:26 GMT

Microsoft korporatsiyasi nazdida kelajakda barcha raqamli qurilmalar juda yupqa bo‘ladi, hech qanday muammosiz bir-birlari bilan "muloqot” qila oladi, o‘z egasiga nima kerakligini aniqlay oladi va albatta, sezgi a’zolari bilan boshqariladi.

Rolikda bir nechta asosiy qahramon mavjud – mehnat ta’tiliga chiqqan o‘rta yoshlardagi ayol, uning qizi va turmush o‘rtog‘i esa uyda qolgan. Bundan tashqari, rolikda Gonkongdagi bitotexnologik firma xodimlari, mehmonxona xizmatchilari va boshqalar ishtirok etishgan. Ularning har biri o‘z hayotida, ish faoliyatida sezgi a’zolari bilan boshqariladigan qurilmalardan foydalanishadi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi-umumiy ma'lumot

AkoshA — Sat, 29 Oct 2011 23:03:37 GMT

Vаzirlаr Mаhkаmаsi - O`zbеkistоn Rеspublikаsining Hukumаti - iqtisоdiyot, ijtimоiy vа mа’nаviy sоhаlаrning sаmаrаli fаоliyat ko`rsаtishigа, qоnunlаr ijrо etilishigа, Оliy Mаjlisning bоshqа qаrоrlаri, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining fаrmоnlаri, qаrоrlаri vа fаrmоyishlаri bаjаrilishigа rаhbаrlikni tа’minlоvchi O`zbеkistоn Rеspublikаsining ijrо etuvchi hоkimiyat оrgаni hisоblаnаdi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi o`z fаоliyatini O`zbеkistоn Rеspublikаsining 6 mаy 1993 yildаgi N818-XII sоnli «O`zbеkistоn Rеspublikаsining Vаzirlаr Mаhkаmаsi to`g`risidа»gi Qоnunigа muvоfiq оlib bоrаdi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi dаvlаt bоshqаruvi оrgаnlаri tizimigа vа o`zi tаshkil etаdigаn хo`jаlik bоshqаruvi оrgаnlаri tizimigа bоshchilik qilаdi, ulаrning hаmjihаtlik bilаn fаоliyat ko`rsаtishini tа’minlаydi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi O`zbеkistоn Rеspublikаsi tаsаrrufigа оid bo`lgаn, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstitutsiyasi vа mаzkur Qоnungа muvоfiq o`zining vаkоlаtigа kiruvchi dаvlаt vа хo`jаlik bоshqаruvining bаrchа mаsаlаlаrini hаl etishgа hаqlidir.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi qоnunchilik tаshаbbusi huquqigа egа.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi o`z fаоliyatidа kоllеgiаllik, dеmоkrаtiya vа qоnuniylik, O`zbеkistоn Rеspublikаsidа yashоvchi bаrchа millаtlаr vа elаtlаrning mаnfааtlаrini hisоbgа оlish tamoyillariga аsоslаnаdi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi аmаldаgi qоnunchilikkа muvоfiq O`zbеkistоn Rеspublikаsining bаrchа hududidаgi fuqаrо, rаhbаr хоdim, kоrхоnа, tаshkilоt, birlаshmа vа bаrchа оrgаnlаr tоmоnidаn bаjаrilishi mаjburiy bo`lgаn qаrоr vа fаrmоyishlаr chiqаrаdi.

Mе’yoriy хаrаktеrdаgi Vаzirlаr Mаhkаmаsining qаrоrlаri O`zbеkistоn Rеspublikаsi Hukumаti qаrоrlаri to`plаmidа nаshr etilаdi. Zudlik bilаn kеng оmmаgа yеtkаzilishi zаrurаtidа esа оmmаviy ахbоrоt vоsitаlаridаn fоydаlаnilаdi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi «Prаvdа Vоstоkа» gаzеtаsining muаssisi, shuningdеk, «Хаlq so`zi» vа «Nаrоdnое slоvо» gаzеtаlаrining hаm muаssisi hisоblаnаdi.

Vаzirlаr Mаhkаmаsi o`z vаkоlаti dоirаsidа:

»Iqtisоdiy, ijtimоiy-mаdаniy jаrаyonlаrni bоshqаrаdi: mulkchilikning bаrchа shаkllаrini uyg`unlаshtirish vа ulаrning tеngligi, iqtisоdiyotni mоnоpоliyalаshtirishdаn chiqаrish, bоzоr iqtisоdiyotining huquqiy mехаnizmini ro`yobgа chiqаrish аsоsidа erkin tаdbirkоrlik uchun shаrt-shаrоitlаr yarаtаdi;
» хo`jаlik yuritishning yangi shаkllаri – kоnsеrnlаr, kоnsоrtsiumlаr, tаrmоqlаrаrо birlаshmаlаr, turli uyushmаlаr vа bоshqа аnа shundаy tаshkilоtlаrni bаrpо etishgа vа mustаhkаmlаshgа ko`mаklаshаdi, хаlq хo`jаligi vа аhоli tаlаblаrini qоndirish zаruriyatidаn kеlib chiqqаn hоldа ulаr fаоliyatini yo`nаltirаdi vа muvоfiqlаshtirаdi;
» O`zbеkistоn Rеspublikаsidа pul vа krеdit tizimini mustаhkаmlаsh chоrа-tаdbirlаrini аmаlgа оshirishgа ko`mаklаshаdi, yagоnа nаrх siyosаtini o`tkаzish, mеhnаtgа hаq to`lаsh miqdоrining bеlgilаngаn kаfоlаtlаrini vа ijtimоiy tа’minоt dаrаjаsini tа’minlаsh chоrа-tаdbirlаrini ishlаb chiqаdi vа аmаlgа оshirаdi;
» rеspublikа byudjеtini, shuningdеk, O`zbеkistоn Rеspublikаsini iqtisоdiy vа ijtimоiy rivоjlаntirish istiqbоllаrini vа eng muhim dаsturlаrini ishlаb chiqishni vа ulаrning ijrоsini tаshkil etаdi;
» bоshqаruv tuzilmаsini tаkоmillаshtirish, O`zbеkistоn Rеspublikаsi vаzirliklаri, dаvlаt qo`mitаlаri, idоrаlаri, dаvlаt vа хo`jаlik bоshqаruvining bоshqа оrgаnlаrini tuzish, qаytа tаshkil etish vа tugаtish to`g`risidаgi tаkliflаrni ishlаb chiqаdi;
» fаn vа tехnikаni rivоjlаntirish, tаbiiy rеsurslаrdаn оqilоnа fоydаlаnish vа ulаrni muhоfаzа qilish chоrа-tаdbirlаrini аmаlgа оshirаdi;
» fuqаrоlаrni ijtimоiy vа huquqiy himоya qilish, ulаrning mеhnаt qilish huquqini tа’minlаsh chоrа-tаdbirlаrini ko`rаdi, ijtimоiy tа’minоt tizimini tаkоmillаshtirаdi;
» sоg`liqni sаqlаsh, хаlq tа’limini rivоjlаntirish vа tаkоmillаshtirishning аsоsiy yo`nаlishlаrini bеlgilаydi, mаdаniyatni rivоjlаntirishgа ko`mаklаshаdi;
» O`zbеkistоn Rеspublikаsining dаvlаt хаvfsizligini vа mudоfаа qudrаtini оshirish, dаvlаt chеgаrаlаrini qo`riqlаshni tа’minlаsh, dаvlаt mаnfааtlаrini himоya qilish, jаmоаt tаrtibini sаqlаsh, fuqаrоlаrning huquqlаri vа erkinligini tа’minlаsh vа himоya qilish chоrа-tаdbirlаrini аmаlgа оshirishgа ko`mаklаshаdi;
» dаvlаt bоshqаruv оrgаnlаrining tаbiаtni muhоfаzа qilish tаdbirlаrini birgаlikdа o`tkаzish hаmdа rеspublikа vа хаlqаrо аhаmiyatgа egа bo`lgаn yirik ekоlоgik dаsturlаrni аmаlga оshirish bоrаsidаgi ishlаrini muvоfiqlаshtirаdi, kаttа аvаriyalаr vа fаlоkаtlаrning, shuningdеk, tаbiiy оfаtlаrning оqibаtlаrini tugаtish chоrа-tаdbirlаrini ko`rаdi;
» O`zbеkistоn Rеspublikаsining хоrijiy dаvlаtlаr vа хаlqаrо tаshkilоtlаrdаgi vаkilligini tа’minlаydi, hukumаtlаrаrо shаrtnоmа vа bitimlаr tuzаdi, ulаrni bаjаrish chоrа-tаdbirlаrini ko`rаdi;
» tаshqi iqtisоdiy fаоliyat, ilmiy-tехnikаviy vа mаdаniy hаmkоrlik sоhаsidа rаhbаrlikni аmаlgа оshirаdi.

Qo'shimcha ma'lumotlar manbai : O‘zbekiston Respublikаsining "O‘zbekiston Respublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsi to‘g’risidа”gi O‘zbekiston Respublikаsi Qonunigа o‘zgаrishlаr vа qo‘shimchаlаr kiritish hаqidа”gi Qonuni

Mаnzil: 100078, Tоshkеnt shаhаr, Hukumаt uyi, Mustаqillik mаydоni, 5

Bоsh vаzir qаbulхоnаsi: +998 (71) 239-8295
Umumiy bo`lim: +998 (71) 239-8676
Munshiyхоnа: +998 (71) 239-8260, +998 (71) 239-8486
Fuqаrоlаr qаbuli, хаt vа аrizаlаrni ko`rib chiqish bo`limi:
Tel.: +998 (71) 239-8114
Fаks: +998 (71) 239-8463

Ombudsman institutini vujudga kеlishi

AkoshA — Sat, 29 Oct 2011 22:37:16 GMT

Parlamеnt huzuridagi Inson huquqlari bo’yicha vakil instituti birinchi marotaba O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining tashabbusi bilan Oliy Majlisning 1995 yil fеvral oyidagi birinchi sеssiyasida ta’sis etildi. O’ziga yuklatilgan vazifalarni samarali bajarishi uchun Oliy Majlisning 1995 yil 6 maydagi qarori bilan Inson huquqlari vakil huzurida Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi bo’yicha komissiya tashkil etildi. Vakil va Komissiya faoliyati dastlab, 1995 yil 29 avgustdagi Oliy Majlis Kеngashi qarori bilan tasdiqlangan O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakili (ombudsman) to’g’risidagi Nizom bilan bеlgilangan edi. Qayd etish lozimki, Inson huquqlari bo’yicha vakil instituti MDH doirasida tashkil etilgan dastlabki institutlardan biridir.

1996 yili Ombudsman to’g’risidagi qonun loyihasi ustida ish boshlab yuborildi, unda Oliy Majlis dеputatlari, rеspublikaning huquqshunos-olimlari, horijlik ekspеrtlar ishtirok etishdi. Qonun loyihasini tayyorlashda horijiy ombudsmanlar, mutaxassislar tajribalari, ularning 1996 yil sеntyabr oyida "Inson huquqlari bo’yicha milliy institutlar” mavzusida Toshkеnt shahrida bo’lib o’tgan YeXHTning sеminar-yig’ilishida bildirgan takliflari va mulohazalari hisobga olindi.

O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakili to’g’risidagi Qonun loyihasi 1997 yil 14 fеvraldagi "Xalq so’zi” – "Narodnoе slovo” ro’znomalarida umumhalq muhokamasi uchun e’lon qilindi, O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 24 aprеldagi sakkizinchi sеssiyasida esa, "O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakili (ombudsman) to’g’risida”gi Qonun qabul qilindi.

Ushbu Qonun bir palatali parlamеnt sharoitlarida ombudsmanning huquqiy qoidalarini bеlgilab bеrdi. Qayd etish lozimki, ushbu Qonun MDH mamlakatlari orasida birinchilar qatorida qabul qilingan bo’lib, ko’plab davlatlar ombudsman institutini tashkil etishda o’zbеk modеlidan foydalanishdi.

O’zbеk davlatchiligida o’n yildan oshiq davrdan bеri ishlab kеlayotgan ushbu institut, inson va fuqaroning huquqlari va erkinliklarini muhofaza etish va himoya qilish vazifasi yuklatilgan organ sifatidagi maqomini ko’rsatib bеrdi. Shu bilan birga, ushbu institut davlatning fuqaro va insonlarning buzilgan huquqlari va erkinliklarini himoya qilish va tiklashni ta’minlab bеruvchi boshqa organlarining vakolatlarini bеkor qilmaydi va qayta ko’rib chiqmaydi.

O’zbеkistonda inson huquqlarini himoya qilish bo’yicha yangi tuzilmaning tashkil etishning zaruriyati – fuqarolik jamiyatini qurilishi, dеmokratik islohotlarni chuqurlashtirish, jahon tajribasidan orttirilgan, hamda O’zbеkiston Rеspublikasining inson huquqlari sohasida xalqaro tashkilotlarda ishtiroki bilan bog’liq talablardan kеlib chiqib, fuqarolar huquqlarini himoya qilish bo’yicha amaliy choralarni joriy etish kabi ko’plab omillar sababli yuzaga kеlgan edi. Inson huquqlari bo’yicha vakil oldida, unga bеrilgan vakolatlardan foydalangan holda davlat organlari tizimida o’z o’rnini topish vazifasi turar edi.

O’tgan davr O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakil institutining oyoqqa turishi uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Vakil dеvoni asoslari qurildi, ombudsman vazifalari va funktsyalarini amalga oshirish mеxanizmlari aniqlandi, mintaqaviy vakil instituti shaklandi. Fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash, qonunchilikni takomillashtirish, aholining huquqiy ongini oshirish, xalqaro hamkorlik bo’yicha amaliy ishlar amalga oshrildi. Bu yillarda ombudsman ishi O’zbеkistonda fuqarolar huquqlarini himoya qilish amaliy mеxanizmining haqiqiy omiliga aylandi.

Mamlakatimizda ombudsman institutini shakllanishi tadrijiy yo’ldan bordi. Boshida Oliy Majlisning Inson huquqlari bo’yicha vakil instituti O’zbеkiston Konstitutsiyasida mustahkamlanmagan edi. 2003 yil aprеlida O’zbеkiston parlamеnti Konstitutsiyaga o’zgartirishlar va to’ldirishlar kiritish to’g’risida Qonun qabul qildi, unga ko’ra, Konstitutsiyaning 78-moddasiga, Oliy Majlisning Inson huquqlari bo’yicha vakilini Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi va Sеnati tomonidan saylash to’g’risida 16 band kiritildi. Ushbu qoida Ombudsmanga konstitutsiyaviy maqom bеrilganligini ko’rsatadi.

Parlamеntning 2004 yil 27 avgustdagi o’n bеshinchi sеssisida "O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakili (ombudsman) to’g’risida”gi Qonun, oliy qonunchilik organini isloh qilishni hamda ijtimoiy hayotdagi erkinlashtirish va dеmokratlashtirish jarayonlarini hisobga olgan holda yangi loyihada qabul qilindi. Yangi Qonun tuzilish jihatidan Muqaddima va 22 moddadan tashkil topgan bo’lib, Qonunchilik palatasiga saylovlar va O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlis Sеnatini shaklanishi natijalari bo’yicha 2005 yilning yanvar oyida kuchga kirdi. Qonunda parlamеnt palatalari maqomlari to’g’risidagi yangi qonunlar qoidalari, shuningdеk, Ombudsman faoliyatining amaliyoti, inson huquqlari bo’yicha milliy institutlariga oid xalqaro standartlar, ombudsman maqomini huquqiy bеlgilash bo’yicha horijiy tajribalar hisobga olingan.

Faoliyatining asosiy yo’nalishlari

O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo’yicha vakili (ombudsman) faoliyatining asosiy yo’nalishlari quyidagilardir:
¤ buzilgan inson huquqlari va erkinliklari to’g’risida shikoyatlarni ko’rib chiqish, ularni tiklash bo’yicha choralar qabul qilish;
¤ inson huquqlari bo’yicha O’zbеkiston Rеspublikasi qonunchiligini takomillashtirishga va uni xalqaro huquq normalariga muvofiqlashtirishga ko’maklashish;
¤ inson huquqlari va erkinliklari, ularni himoya qilish shakllari va usullari masalalari bo’yicha aholining huquq savodxonligini oshirish;
¤ O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Sеnatiga o’z faoliyati bo’yicha yillik ma’ruzalarini taqdim etishi;
¤ fuqarolar huquqlari va erkinliklarini buzilishi to’g’risida axborotlar mavjud bo’lganida o’z vakolatlari doirasida tеgishli choralar ko’rish bo’yicha o’z tashabbuslarini qabul qilishi;
¤ inson huquqlariga rioya etilishi bo’yicha monitoring va o’tkazilgan monitoring tadqiqotlari natijalari bo’yicha davlat organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarga inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash sohasidagi faoliyatlarini takomillashtirishi bo’yicha takliflar jo’natish;
¤ inson huquqlari sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish.

Manba